تلکس زیمنس (Siemens T100): دستگاهی که پیام‌ها را روی نوار کاغذی سوراخ‌دار چاپ می‌کرد

تلکس زیمنس T100 یک دستگاه دورنگار یا تلفن نیست؛ این دستگاه در اصل یک دورنوشتگر یا Fernschreiber برای ارتباط متنی از راه دور بود. کاربر متن را با صفحه‌کلید وارد می‌کرد و دستگاه همان اطلاعات را از طریق شبکه تلکس به دستگاه مقصد می‌فرستاد. در سمت گیرنده نیز پیام به شکل نوشته روی کاغذ چاپ می‌شد. این روش ارتباطی پیش از گسترش رایانه‌های شخصی، ایمیل و پیام‌رسان‌های اینترنتی، در اداره‌ها، سازمان‌های دولتی، شرکت‌ها و مراکز مخابراتی کاربرد داشت.

طراحی و نحوه کار دستگاه

به گزارش شفق نیوز، ظاهر T100 به یک ماشین تحریر صنعتی شباهت دارد، اما داخل بدنه آن مجموعه‌ای از سازوکارهای مکانیکی و الکتریکی برای دریافت و ارسال علائم وجود دارد. صفحه‌کلید برای ورود حروف، اعداد و علائم به کار می‌رفت و بخش چاپ، اطلاعات دریافتی یا متن واردشده را روی کاغذ ثبت می‌کرد.

در یک ارتباط تلکس، دستگاه فرستنده اطلاعات هر نویسه را به شکل سیگنال‌های الکتریکی مناسب خط مخابراتی تبدیل می‌کرد. در سمت مقابل، دستگاه گیرنده این سیگنال‌ها را دریافت و رمزگشایی می‌کرد و مکانیزم چاپ را به حرکت درمی‌آورد. استانداردهای تلگرافی مربوط به تجهیزات تلکس، مشخصات دستگاه‌های شروع و توقف، نحوه کنترل موتور و شیوه اتصال تجهیزات به شبکه را تعریف می‌کردند.

در فناوری رایج تلکس، ITA2 یا همان International Telegraph Alphabet No. 2 نقش مهمی داشت. این کد از پنج بیت برای نمایش ترکیب‌های مختلف استفاده می‌کرد و با استفاده از حالت‌های تغییر حروف و اعداد، امکان انتقال حروف، ارقام و نشانه‌های مورد نیاز را فراهم می‌کرد.

اجزای اصلی تلکس زیمنس T100

در ساختار یک دستگاه تلکس زیمنس، چند بخش اصلی در کنار هم کار می‌کردند:

• صفحه‌کلید: برای وارد کردن متن، فرمان‌ها و شماره مقصد استفاده می‌شد.
• مکانیزم چاپ: نویسه‌های دریافت‌شده را روی کاغذ ثبت می‌کرد.
• موتور و مجموعه مکانیکی: حرکت چاپگر، کاغذ و بخش‌های داخلی دستگاه را تأمین می‌کرد.
• مدار رابط خط: سیگنال‌های داخلی دستگاه را برای ارتباط با مدار تلکس آماده می‌کرد.
• واحدهای نوار کاغذی در پیکربندی‌های مجهز: برای پانچ یا خواندن پیام‌های ذخیره‌شده روی نوار سوراخ‌دار به کار می‌رفتند.

وجود نوار کاغذی در تجهیزات تلکس اهمیت زیادی داشت. پیام می‌توانست به صورت سوراخ‌های ایجادشده روی نوار کاغذی ذخیره شود و بعد از آن توسط دستگاه خوانده و منتقل شود. این روش امکان آماده‌سازی پیام پیش از برقراری ارتباط یا ارسال مجدد اطلاعات را فراهم می‌کرد. در مستندات تجهیزات زیمنس نیز عملیات پانچ نوار و خواندن اطلاعات از آن دیده می‌شود.

نحوه ارسال و دریافت پیام

فرآیند ارتباط با تلکس با دستگاهی شبیه تلفن شروع می‌شد، اما مقصد به جای شماره تلفن معمولی، یک شماره اختصاصی تلکس داشت. اپراتور مقصد مورد نظر را انتخاب می‌کرد و پس از برقراری اتصال، دو دستگاه می‌توانستند با یکدیگر تبادل متن داشته باشند.

یکی از ویژگی‌های مهم شبکه تلکس، وجود answerback یا پاسخ خودکار دستگاه مقصد بود. این سازوکار برای شناسایی پایانه طرف مقابل در شبکه استفاده می‌شد و استانداردهای رسمی تلکس نیز برای واحدهای answerback مشخصات جداگانه‌ای داشتند.

پس از برقرار شدن ارتباط، اپراتور متن را تایپ می‌کرد. هر نویسه به صورت کد تلگرافی از خط عبور می‌کرد و دستگاه مقصد آن را دریافت و چاپ می‌کرد. به همین دلیل، گیرنده لازم نبود پیام را به شکل فایل یا تصویر دریافت کند؛ نتیجه ارتباط مستقیما به صورت متن چاپ‌شده روی کاغذ ظاهر می‌شد.

شبکه تلکس چگونه کار می‌کرد؟

شبکه تلکس از نظر شیوه برقراری ارتباط شباهت زیادی به شبکه تلفن داشت، با این تفاوت که به جای تماس صوتی، اتصال برای تبادل داده متنی برقرار می‌شد. پایانه‌های مشترکان به مراکز سوئیچینگ تلکس متصل بودند و این مراکز مسیر ارتباطی میان فرستنده و گیرنده را برقرار می‌کردند.

شبکه‌های تلکس به شکل خودکار امکان انتخاب مقصد را فراهم می‌کردند. استانداردهای اتحادیه بین‌المللی مخابرات نیز برای شماره‌گذاری، سیگنالینگ، سوئیچینگ و اتصال‌های بین‌المللی تلکس مقررات مشخصی داشتند.

شبکه تلکس از اواخر دهه ۱۹۲۰ توسعه پیدا کرد و در آلمان، سرویس عملیاتی آن در سال ۱۹۳۳ راه‌اندازی شد. سرعت رایج سرویس‌های اولیه ۵۰ بود و ساختار شبکه بعدها در کشورهای مختلف گسترش پیدا کرد.

در مسیرهای بین‌المللی نیز مراکز مخابراتی و تجهیزات سوئیچینگ وظیفه عبور دادن ارتباط از شبکه‌های مختلف را بر عهده داشتند. به این ترتیب، یک دستگاه تلکس می‌توانست با پایانه‌ای در کشور دیگر ارتباط برقرار کند، بدون اینکه اپراتور مجبور باشد یک خط اختصاصی مستقیم میان دو نقطه ایجاد کند.

فناوری انتقال پیام در تلکس

فناوری انتقال تلکس بر پایه ارسال علائم دیجیتال ساده و استانداردشده شکل گرفته بود. در بسیاری از شبکه‌های کلاسیک، نرخ ۵۰ بود و اطلاعات با کد ITA2 منتقل می‌شد. این استاندارد برای ارتباط دستگاه‌های تلگرافی در کشورهای مختلف اهمیت داشت، زیرا تجهیزات تولیدکنندگان متفاوت باید می‌توانستند با شبکه و پایانه‌های دیگر ارتباط برقرار کنند.

در سیستم‌های تلکس، ارتباط از نوع start-stop بود. دستگاه برای هر نویسه، توالی مشخصی از علائم را ارسال می‌کرد و گیرنده با تشخیص این علائم، نویسه متناظر را بازسازی می‌کرد. این روش با ارتباطات امروزی مانند اینترنت تفاوت اساسی داشت؛ در تلکس، هدف اصلی انتقال متن تایپ‌شده میان دو پایانه بود و دستگاه گیرنده همان اطلاعات را به صورت فیزیکی چاپ می‌کرد.

شبکه‌های تلکس فقط به کابل‌های شهری محدود نبودند و در برخی مناطق، ارتباطات تلکس از طریق سامانه‌های رادیویی نیز برقرار می‌شد. استانداردهای بین‌المللی برای چنین ارتباط‌هایی و همچنین استفاده از شبکه تلکس برای انتقال داده در سرعت ۵۰ نیز تدوین شده بود.

سیستم چاپ پیام در تلکس زیمنس

بخش چاپ در تلکس زیمنس T100 وظیفه تبدیل داده‌های الکتریکی دریافت‌شده به متن قابل مشاهده را بر عهده داشت. برخلاف فکس، دستگاه لازم نبود تصویر صفحه را دریافت کند. اطلاعات در قالب نویسه منتقل می‌شد و مکانیزم چاپگر همان نویسه را روی کاغذ ایجاد می‌کرد.

این موضوع باعث می‌شد خروجی تلکس ظاهری شبیه متن تایپ‌شده داشته باشد. کاغذ در داخل دستگاه حرکت می‌کرد و همزمان با دریافت اطلاعات، چاپگر موقعیت مناسب خود را برای ثبت حروف و فرمان‌های مربوط به حرکت خط پیدا می‌کرد.

در برخی تجهیزات تلکس زیمنس T100، نوار کاغذی نیز در کنار چاپگر قرار داشت. نوار سوراخ‌دار می‌توانست اطلاعات را به شکل فیزیکی نگهداری کند و دستگاه با خواندن سوراخ‌ها، داده‌ها را دوباره به مدار ارسال تحویل دهد. چنین روشی برای آماده‌سازی و انتقال پیام‌های طولانی کاربرد داشت. مستندات تجهیزات زیمنس نیز استفاده از پانچ و تغذیه نوار کاغذی را نشان می‌دهد.

تفاوت تلکس با تلگرام و فکس

تلکس، تلگرام و فکس هر سه برای انتقال اطلاعات از راه دور استفاده می‌شدند، اما روش کار آنها یکسان نبود. تلکس یک ارتباط مستقیم میان پایانه‌های مشترک شبکه ایجاد می‌کرد و متن واردشده توسط اپراتور به پایانه مقصد انتقال می‌یافت.

تلگرام در شکل سنتی خود بیشتر یک خدمت مخابراتی برای انتقال پیام بود؛ فرستنده پیام را به سرویس تلگراف تحویل می‌داد و شبکه مخابراتی آن را به مقصد می‌رساند. در تلکس، خود مشترک یک پایانه داشت و می‌توانست با پایانه مشترک دیگر ارتباط برقرار کند.

فکس از نظر فنی مسیر متفاوتی داشت. فکس برای انتقال محتوای یک صفحه، تصویر آن را اسکن و به سیگنال تبدیل می‌کرد و دستگاه مقصد تصویر را دوباره روی کاغذ بازسازی می‌کرد. تلکس چنین تصویری را منتقل نمی‌کرد و تمرکز آن روی نویسه‌های متنی بود.

اگر کاربر می‌خواست یک متن را به شکل تایپی ارسال کند، تلکس مستقیما داده نویسه‌ای را منتقل می‌کرد؛ اما برای انتقال تصویر یک سند، فکس فناوری مناسب‌تری بود. این تفاوت در دوره‌ای که ارتباطات دیجیتال امروزی هنوز وجود نداشت، اهمیت زیادی داشت و باعث شد هر کدام از این سامانه‌ها برای نوع خاصی از ارتباط مورد استفاده قرار بگیرند. استانداردهای ITU برای تجهیزات تلکس نیز نشان می‌دهند که این شبکه مجموعه مشخصی از قواعد برای پایانه، کدگذاری، سیگنالینگ و سوئیچینگ داشته است.