ترور انور سادات – انتقام صلح کمپ دیوید
انور سادات رئیس‌جمهور مصر از سال ۱۹۷۰ تا ۱۹۸۱، یکی از چهره‌های برجسته تاریخ معاصر خاورمیانه به شمار می‌رود. او که در ابتدا به عنوان جانشین جمال عبدالناصر شناخته می‌شد، مسیر سیاست خارجی مصر را به طور اساسی تغییر داد. تصمیم‌گیری‌های جسورانه او، به ویژه در زمینه صلح با اسرائیل، منجر به امضای پیمان کمپ دیوید در سال ۱۹۷۸ و سپس معاهده صلح مصر و اسرائیل در سال ۱۹۷۹ شد. این اقدامات، اگرچه در سطح بین‌المللی مورد تحسین قرار گرفت و سادات همراه با مناخم بگین، نخست‌وزیر اسرائیل، جایزه نوبل صلح را دریافت کرد، اما در جهان عرب و میان گروه‌های اسلام‌گرا در داخل مصر با مخالفت شدید روبرو گردید.
ترور انور سادات در ۶ اکتبر ۱۹۸۱، درست در روز بزرگداشت پیروزی جنگ اکتبر ۱۹۷۳ (جنگ یوم کیپور)، نمادی از تنش‌های عمیق ناشی از سیاست‌های او بود. این رویداد نه تنها پایان زندگی یک رهبر را رقم زد، بلکه پیامدهای گسترده‌ای بر سیاست داخلی مصر، روند صلح خاورمیانه و تحولات منطقه‌ای داشت. انگیزه اصلی عاملان ترور، انتقام از آنچه «صلح کمپ دیوید» نامیده می‌شد، بود؛ صلحی که به عقیده آنان، حقوق فلسطینیان را نادیده گرفت و مصر را از جبهه عربی جدا کرد.
زمینه تاریخی، از جنگ تا صلح
انور سادات در ۲۵ دسامبر ۱۹۱۸ در روستایی نزدیک قاهره به دنیا آمد. او در ارتش مصر خدمت کرد و در جنبش افسران آزاد که در سال ۱۹۵۲ به رهبری ناصر قدرت را به دست گرفت، نقش داشت. پس از مرگ ناصر در سال ۱۹۷۰، سادات به ریاست‌جمهوری رسید. در ابتدا، او سیاست‌های ناصر را ادامه داد، اما به تدریج مسیر متفاوتی در پیش گرفت. در سال ۱۹۷۲، سادات هزاران مشاور نظامی شوروی را از مصر اخراج کرد و به سوی غرب، به ویژه ایالات متحده، چرخش کرد. این تصمیم، زمینه‌ساز جنگ اکتبر ۱۹۷۳ شد. در این جنگ، ارتش مصر با همکاری سوریه، حمله غافلگیرانه‌ای به مواضع اسرائیل در شبه‌جزیره سینا و بلندی‌های جولان انجام داد. هرچند جنگ با آتش‌بس پایان یافت، اما مصر توانست بخشی از اعتبار نظامی خود را باز یابد و سادات به عنوان «قهرمان عبور» از کانال سوئز شناخته شد.
پس از جنگ، سادات به این نتیجه رسید که ادامه درگیری نظامی با اسرائیل به نفع مصر نیست. او به دنبال بازپس‌گیری کامل سینا از طریق دیپلماسی بود. در نوامبر ۱۹۷۷، سادات سفری تاریخی به اورشلیم انجام داد و در کنست اسرائیل سخنرانی کرد. اقدام او جهان را شگفت‌زده کرد و زمینه مذاکرات مستقیم را فراهم آورد.
توافق‌نامه کمپ دیوید و معاهده صلح
در سپتامبر ۱۹۷۸، مذاکرات فشرده‌ای در کمپ دیوید، اقامتگاه رئیس‌جمهور ایالات متحده، با میانجی‌گری جیمی کارتر میان سادات و بگین برگزار شد. این مذاکرات دو هفته طول کشید و منجر به دو چارچوب اصلی گردید:
- چارچوب اول: صلح در خاورمیانه، که به مسائل فلسطینیان و خودمختاری در کرانه باختری و غزه می‌پرداخت.
- چارچوب دوم: صلح میان مصر و اسرائیل، که مستقیماً به عقب‌نشینی اسرائیل از سینا و برقراری روابط عادی منجر می‌شد.
در مارس ۱۹۷۹، معاهده صلح مصر و اسرائیل در کاخ سفید امضا شد. اسرائیل متعهد شد که به طور کامل از سینا عقب‌نشینی کند و مصر نخستین کشور عربی شد که اسرائیل را به رسمیت شناخت. این معاهده، جنگ مستقیم میان دو کشور را پایان داد و تا امروز پایدار مانده است. اما این صلح، هزینه سنگینی داشت. جهان عرب، مصر را تحریم کرد و سازمان آزادی‌بخش فلسطین و بسیاری از دولت‌های عربی، سادات را «خائن» خواندند. مصر از اتحادیه عرب اخراج شد و کمک‌های مالی از کشورهای نفتی قطع گردید.
مخالفت‌های داخلی و رشد اسلام‌گرایی
در داخل مصر، سیاست‌های سادات با انتقادهای گسترده روبرو بود. اقتصاد مصر در دهه ۱۹۷۰ با تورم، بیکاری و نابرابری روبرو شد. سیاست «انفتاح» (گشایش اقتصادی) که به سرمایه‌گذاری خارجی و خصوصی‌سازی دامن زد، شکاف طبقاتی را افزایش داد.
گروه‌های اسلام‌گرا، به ویژه جهاد اسلامی مصر (Egyptian Islamic Jihad) و جماعت اسلامی، سادات را متهم به خیانت به امت اسلامی کردند. آنان کمپ دیوید را نماد تسلیم در برابر «صهیونیسم» و ایالات متحده می‌دانستند. محمد عبدالسلام فرج، ایدئولوگ جهاد اسلامی، در کتاب «الفریضة الغائبة» (وظیفه فراموش‌شده)، جهاد علیه حاکمان مرتد را توجیه کرد و سادات را «فرعون» نامید. سادات در سال ۱۹۸۱، هزاران مخالف سیاسی، از جمله اسلام‌گرایان، را دستگیر کرد. این اقدام، تنش‌ها را بیشتر کرد و زمینه ترور را فراهم آورد.
جزئیات ترور انور سادات – ۶ اکتبر ۱۹۸۱
ترور انور سادات در روز بزرگداشت جنگ اکتبر رخ داد؛ روزی که نماد پیروزی مصر بود. در میدان تحریر قاهره (نصر سیتی)، رژه نظامی برگزار می‌شد. سادات با یونیفرم نظامی در جایگاه ویژه نشسته بود و همراه با مقامات خارجی و داخلی، رژه را تماشا می‌کرد. گروه ترور، متشکل از اعضای جهاد اسلامی به رهبری خالد الاسلامبولی، افسر توپخانه ارتش، بود. اسلامبولی و همدستانش با لباس نظامی در یکی از خودروهای رژه قرار داشتند. وقتی هواپیماهای نیروی هوایی از بالای جایگاه عبور می‌کردند و توجه همه جلب شده بود، اسلامبولی و همراهانش از خودرو پیاده شدند.
اسلامبولی فریاد زد: «من خالد اسلامبولی هستم، فرعون را کشتم و از مرگ نمی‌ترسم!» آنان نارنجک پرتاب کردند و با تفنگ‌های کلاشنیکف به سوی جایگاه تیراندازی کردند. سادات هدف اصلی بود و چندین گلوله به او اصابت کرد. یازده نفر کشته شدند، از جمله سادات، و بیش از بیست نفر زخمی گردیدند.
سادات با هلیکوپتر به بیمارستان نظامی منتقل شد، اما چند ساعت بعد درگذشت. عاملان ترور انور سادات دستگیر شدند و در دادگاه نظامی محاکمه گردیدند. اسلامبولی و چند تن دیگر در آوریل ۱۹۸۲ اعدام شدند.
انگیزه‌های ترور، انتقام از صلح کمپ دیوید
انگیزه اصلی، مخالفت با کمپ دیوید بود. اسلامبولی بعدها گفت که صلح با اسرائیل و برنامه‌های سکولار سادات برای مدرن‌سازی مصر، دلیل اقدام او بوده است. جهاد اسلامی معتقد بود که این صلح، حقوق فلسطینیان را قربانی کرده و مصر را از جبهه اسلامی جدا نموده است. ترور، بخشی از تلاش برای براندازی رژیم و برقراری حکومت اسلامی بود. عاملان امیدوار بودند که مرگ سادات، انقلاب اسلامی را برانگیزد، مشابه آنچه در ایران رخ داد.
پیامدهای فوری و بلندمدت
پس از ترور، حسنی مبارک، معاون رئیس‌جمهور، قدرت را به دست گرفت. او سیاست خارجی سادات را ادامه داد و معاهده صلح را حفظ کرد. مصر به تدریج به اتحادیه عرب بازگشت (در سال ۱۹۸۹). ترور منجر به سرکوب شدید اسلام‌گرایان شد. هزاران نفر دستگیر گردیدند و جهاد اسلامی تضعیف شد. اما این سرکوب، زمینه رشد گروه‌های افراطی‌تر مانند القاعده را فراهم کرد؛ ایمن الظواهری، یکی از رهبران جهاد اسلامی، بعدها به القاعده پیوست.
در سطح منطقه‌ای، ترور سادات صلح را متوقف نکرد، اما روند جامع صلح خاورمیانه را کند کرد. مصر به حاشیه رانده شد و سوریه و سازمان آزادی‌بخش فلسطین، نقش بیشتری یافتند. جنگ لبنان ۱۹۸۲ و ظهور حزب‌الله نیز تا حدی به فضای پس از ترور مرتبط است. در مصر، دوران مبارک با ثبات نسبی همراه بود، اما با سرکوب سیاسی و فساد اقتصادی. انقلاب ۲۰۱۱ تا حدی ریشه در نارضایتی‌های انباشته از دوران پسا سادات داشت.
