زیردریایی K-19؛ زیردریایی هسته‌ای شوروی که تا آستانه انفجار پیش رفت!
در اوج رقابت هسته‌ای میان اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده، ساخت زیردریایی‌های اتمی به اولویت اول نظامی دو ابرقدرت تبدیل شد. یکی از مشهورترین و در عین حال بدنام‌ترین این شناورها، زیردریایی K-19 بود؛ شناوری که هم به دلیل توانایی‌های فنی و هم به خاطر مجموعه‌ای از حوادث مرگبار، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ نیروی دریایی جهان پیدا کرد. این زیردریایی بارها در آستانه نابودی قرار گرفت و هر بار خدمه آن با فداکاری از وقوع فاجعه‌ای بزرگ‌تر جلوگیری کردند.
زیردریایی K-19 جز نخستین زیردریایی‌های مجهز به پیشران هسته‌ای اتحاد جماهیر شوروی بود که در قالب پروژه 658 ساخته شد. این کلاس برای حمل موشک‌های بالستیک هسته‌ای طراحی شده بود و پاسخ مستقیم شوروی به زیردریایی‌های هسته‌ای آمریکا محسوب می‌شد. عملیات ساخت آن در سال 1958 آغاز شد و تنها طی چند سال به پایان رسید؛ سرعتی که بعدها مشخص شد بسیاری از مشکلات فنی را به همراه داشته است.
K-19 حدود 114 متر طول، بیش از 5300 تن جابه‌جایی در حالت غوطه‌ور و توان حمل سه موشک بالستیک R-13 را داشت. این شناور علاوه بر مأموریت‌های بازدارندگی هسته‌ای، قابلیت اجرای عملیات شناسایی و گشت‌زنی در اقیانوس اطلس و مناطق قطبی را نیز داشت.
مشخصات زیردریایی K-19
| مشخصات | جزئیات |
|---|---|
| نام | K-19 |
| کلاس | پروژه 658 (Hotel I) |
| کشور سازنده | اتحاد جماهیر شوروی |
| نوع | زیردریایی هسته‌ای موشک‌انداز بالستیک (SSBN) |
| سال آغاز ساخت | 1958 |
| سال ورود به خدمت | 1960 |
| سال خروج از خدمت | 1991 |
| طول | 114 متر |
| عرض | 9.2 متر |
| آبخور | 7.1 متر |
| وزن در حالت عادی | حدود 4,030 تن |
| وزن در حالت غوطه‌ور | حدود 5,000 تا 5,300 تن |
| پیشران | 2 راکتور هسته‌ای آب تحت فشار (VM-A) |
| توان خروجی | حدود 70 مگاوات حرارتی برای هر راکتور |
| حداکثر سرعت روی سطح | حدود 15 گره دریایی (28 کیلومتر بر ساعت) |
| حداکثر سرعت در زیر آب | حدود 26 گره دریایی (48 کیلومتر بر ساعت) |
| عمق عملیاتی | حدود 300 متر |
| خدمه | حدود 125 تا 139 نفر |
| موشک‌های بالستیک | 3 فروند R-13 با قابلیت حمل کلاهک هسته‌ای |
| اژدرها | 10 لوله اژدر (6 جلو و 4 عقب) |
| مأموریت اصلی | بازدارندگی هسته‌ای و گشت‌زنی راهبردی |
هدف شوروی از ساخت K-19
در اواخر دهه 1950، رهبران شوروی به این نتیجه رسیدند که برای حفظ توازن قدرت با آمریکا باید توان حمله هسته‌ای از دریا را نیز در اختیار داشته باشند. بمب‌افکن‌های راهبردی در برابر سامانه‌های پدافندی آسیب‌پذیر بودند، اما زیردریایی‌های هسته‌ای می‌توانستند بدون شناسایی شدن به نزدیکی سواحل دشمن برسند و در صورت آغاز جنگ، موشک‌های هسته‌ای خود را شلیک کنند.
همین مسئله باعث شد پروژه K-19 با سرعت بسیار زیادی اجرا شود. کارخانه‌های کشتی‌سازی، مهندسان و خدمه تحت فشار شدید زمانی قرار گرفتند تا هرچه زودتر نخستین زیردریایی موشک‌انداز هسته‌ای شوروی وارد خدمت شود.
سامانه پیشران هسته‌ای چگونه کار می‌کرد؟
K-19 از دو راکتور آب تحت فشار استفاده می‌کرد. در این نوع راکتورها، شکافت هسته‌ای در میله‌های سوخت، گرمای بسیار زیادی تولید می‌کرد و آب تحت فشار بالا این گرما را جذب می‌کرد. به دلیل فشار زیاد، آب به جوش نمی‌آمد و انرژی حرارتی را به مولدهای بخار منتقل می‌کرد.
بخار تولیدشده توربین‌های بخار را به حرکت درمی‌آورد و این توربین‌ها محور ملخ‌های زیردریایی را می‌چرخاندند. هم‌زمان بخشی از انرژی نیز برای تولید برق مورد نیاز تجهیزات داخلی استفاده می‌شد. مزیت اصلی این سامانه آن بود که برخلاف موتورهای دیزلی، برای فعالیت به اکسیژن نیاز نداشت و زیردریایی می‌توانست هفته‌ها یا حتی ماه‌ها بدون خروج به سطح دریا زیر آب باقی بماند. در مقابل، پیچیدگی سامانه خنک‌کننده راکتور بسیار بالا بود و کوچک‌ترین نقص در گردش آب می‌توانست دمای هسته راکتور را به سرعت افزایش دهد.
تسلیحات زیردریایی K-19
توان رزمی این دستگاه برای زمان خود قابل توجه بود و این شناور هم برای نبرد هسته‌ای و هم برای درگیری‌های متعارف طراحی شده بود.
مهم‌ترین تسلیحات آن عبارت بودند از:
- سه فروند موشک بالستیک R-13 با قابلیت حمل کلاهک هسته‌ای
- شش لوله اژدر در بخش جلویی زیردریایی
- چهار لوله اژدر در قسمت عقب
- انواع اژدرهای ضدزیردریایی و ضدکشتی
- سامانه‌های سونار برای شناسایی اهداف زیرسطحی
- تجهیزات جنگ الکترونیک و ارتباطات رمزگذاری‌شده
نخستین مأموریت عملیاتی K-19
نخستین مأموریت زیردریایی K-19 در سال 1961 انجام شد. هدف اصلی این مأموریت، آزمایش توان عملیاتی زیردریایی در شرایط واقعی و گشت‌زنی در شمال اقیانوس اطلس بود. این مأموریت از نظر نظامی اهمیت زیادی داشت، زیرا شوروی قصد داشت نشان دهد اکنون توان حضور دائمی زیردریایی‌های هسته‌ای در آب‌های دوردست را به دست آورده است.
با وجود موفقیت اولیه، مشکلات فنی از همان روزهای نخست آشکار شد. نقص در برخی سامانه‌های مکانیکی و الکتریکی بارها خدمه را مجبور به انجام تعمیرات اضطراری کرد. در نهایت خرابی سامانه خنک‌کننده راکتور، مأموریت را به یکی از خطرناک‌ترین حوادث تاریخ نیروی دریایی شوروی تبدیل کرد.
بحران راکتور هسته‌ای در سال 1961
حادثه مشهور سال 1961 زمانی آغاز شد که سامانه اصلی خنک‌کننده یکی از راکتورهای هسته‌ای از کار افتاد. با توقف جریان آب، دمای راکتور به سرعت افزایش یافت و خطر ذوب شدن هسته راکتور به وجود آمد. اگر این اتفاق رخ می‌داد، انفجار ناشی از بخار و آلودگی شدید رادیواکتیو می‌توانست نه تنها زیردریایی بلکه بخش بزرگی از منطقه عملیاتی را نیز آلوده کند.
شرایط زمانی پیچیده‌تر شد که زیردریایی K-19 در میانه اقیانوس قرار داشت و امکان دریافت کمک فوری وجود نداشت. فرمانده و افسران تصمیم گرفتند با استفاده از تجهیزات موجود، سامانه‌ای موقت برای گردش آب طراحی کنند. انجام این عملیات مستلزم ورود مستقیم چند نفر از مهندسان به بخش آلوده راکتور بود؛ جایی که میزان تشعشعات بسیار فراتر از حد مجاز قرار داشت.
چگونه خدمه از انفجار هسته‌ای جلوگیری کردند؟
نجات نتیجه فداکاری گروه کوچکی از مهندسان و متخصصان فنی بود. آنان با وجود آگاهی از میزان بالای تشعشعات، وارد محفظه راکتور شدند و لوله‌های موقت انتقال آب را نصب کردند. این اقدام باعث شد جریان خنک‌کننده دوباره برقرار شود و دمای راکتور کاهش پیدا کند.
بهای این موفقیت بسیار سنگین بود. بسیاری از افرادی که مستقیماً در عملیات شرکت داشتند، طی روزها یا هفته‌های بعد بر اثر بیماری حاد ناشی از پرتوگیری جان خود را از دست دادند و تعدادی دیگر سال‌ها بعد با عوارض ناشی از تشعشعات درگیر بودند.
همچنین بخوانید: هر آنچه باید درباره ناو هواپیمابر شینانو بدانید
پیامدهای حادثه برای ملوانان
حادثه راکتور تنها به خسارت فنی محدود نشد و تأثیر عمیقی بر سلامت خدمه گذاشت. بسیاری از ملوانانی که در نزدیکی راکتور حضور داشتند، دوز بالایی از پرتوهای یون‌ساز دریافت کردند و علائم بیماری پرتوگیری حاد در آنان ظاهر شد. تهوع، سوختگی‌های ناشی از تشعشع، کاهش شدید گلبول‌های سفید و آسیب به مغز استخوان از مهم‌ترین مشکلات پزشکی ثبت‌شده بود.
در سال‌های بعد نیز شماری از بازماندگان با بیماری‌های مزمن، سرطان و مشکلات جسمی ناشی از قرار گرفتن در معرض مواد رادیواکتیو مواجه شدند. دولت شوروی تا مدت‌ها جزئیات این حادثه را محرمانه نگه داشت و بسیاری از خانواده‌های قربانیان از علت واقعی مرگ عزیزان خود اطلاع دقیقی نداشتند.
برخورد زیردریایی K-19 با زیردریایی آمریکایی USS Gato
در 15 نوامبر 1969، K-19 هنگام انجام گشت‌زنی در دریای بارنتس با زیردریایی آمریکایی USS Gato برخورد کرد. هر دو شناور در حال ردیابی فعالیت‌های یکدیگر بودند و به دلیل شرایط زیر آب و محدودیت دید، فاصله میان آن‌ها ناگهان به حدی کم شد که برخورد اجتناب‌ناپذیر بود.
حادثه اگرچه خسارت‌هایی به هر دو زیردریایی وارد کرد، اما خوشبختانه هیچ‌یک از راکتورهای هسته‌ای یا تسلیحات هسته‌ای آسیب ندیدند. پس از برخورد، هر دو شناور توانستند به پایگاه‌های خود بازگردند. اتفاق نشان داد که رقابت پنهان زیردریایی‌های دو ابرقدرت در دوران جنگ سرد تا چه اندازه خطرناک بوده و حتی یک اشتباه کوچک می‌توانست به بحرانی بین‌المللی تبدیل شود.
آتش‌سوزی مرگبار سال 1972
یکی دیگر از تلخ‌ترین حوادث تاریخ K-19 در فوریه 1972 رخ داد. آتش‌سوزی از یکی از بخش‌های داخلی زیردریایی آغاز شد و دود غلیظ به سرعت در محفظه‌ها گسترش یافت. خدمه برای جلوگیری از سرایت آتش، برخی بخش‌ها را مهر و موم کردند؛ اقدامی که جان تعدادی از ملوانان محبوس در آن قسمت‌ها را گرفت.
مهم‌ترین پیامدهای این حادثه عبارت بودند از:
- جان باختن ۲۸ نفر از خدمه
- چند هفته عملیات نجات در شرایط بسیار دشوار
- اعزام شناورهای کمکی برای یدک‌کشی K-19
- جلوگیری از غرق شدن کامل زیردریایی در آب‌های آزاد
- انجام تعمیرات گسترده پس از بازگشت به بندر
دیگر حوادث مهم در طول خدمت
کارنامه عملیاتی زیردریایی K-19 سرشار از نقص‌های فنی و اتفاقات غیرمنتظره بود و به همین دلیل بسیاری از ملوانان خدمت در این زیردریایی را بدشانسی می‌دانستند.
از مهم‌ترین رویدادهای دیگر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- بروز نقص‌های متعدد هنگام ساخت و آزمایش‌های اولیه
- نشت آب در برخی مأموریت‌ها
- برخوردهای جزئی با یخ‌های قطبی
- چندین عملیات تعمیر اساسی در طول دوران خدمت
چرا زیردریایی K-19 لقب «هیروشیما» را گرفت؟
پس از حادثه راکتور در سال 1961، ملوانان نیروی دریایی شوروی به تدریج لقب «هیروشیما» را برای K-19 انتخاب کردند. دلیل این نام‌گذاری، میزان بالای آلودگی رادیواکتیو و مرگ تعدادی از خدمه بر اثر تشعشعات بود؛ اتفاقی که از نظر آنان یادآور پیامدهای بمباران اتمی هیروشیما محسوب می‌شد. این لقب هرگز عنوان رسمی زیردریایی نبود، اما در میان خدمه و کارکنان نیروی دریایی رواج پیدا کرد.
شهرت K-19 بعدها با انتشار اسناد محرمانه و ساخت فیلم سینمایی «K-19: The Widowmaker» بیش از گذشته افزایش یافت. امروزه این زیردریایی به عنوان نمادی از خطرات فناوری هسته‌ای، فشارهای دوران جنگ سرد و فداکاری خدمه‌ای شناخته می‌شود که برای جلوگیری از یک فاجعه بزرگ‌تر جان خود را به خطر انداختند.
منبع: شفق نیوز
