همه چیز درباره قطار اورینت اکسپرس (Orient Express)

قطار اورینت اکسپرس (Orient Express) از سال 1883 مسیر تازه‌ای برای سفر میان اروپای غربی و شرق اروپا ایجاد کرد؛ قطاری که نام آن با پاریس، وین، بوداپست، بخارست و استانبول گره خورد و در طول دهه‌های فعالیت خود شاهد تغییر مسیر، جنگ، بسته‌شدن مرزها و تحول صنعت حمل‌ونقل بود. در آغاز قرار نبود صرفاً یک وسیله حمل‌ونقل سریع باشد. ایده اصلی ژرژ ناگلمکرز (Georges Nagelmackers) ایجاد شبکه‌ای از واگن‌های خواب و رستوران بود که سفرهای طولانی اروپایی را با امکاناتی متفاوت از قطارهای معمول آن دوره انجام دهد.

قطار اورینت اکسپرس در سال 1883 چگونه راه‌اندازی شد؟

ریشه اورینت اکسپرس به فعالیت‌های شرکت Compagnie Internationale des Wagons-Lits بازمی‌گردد؛ شرکتی که ناگلمکرز برای توسعه واگن‌های خواب و خدمات ریلی تأسیس کرده بود. این شرکت پیش از راه‌اندازی اورینت اکسپرس، در سال 1882 قطار لوکس «Train Éclair» را میان پاریس و وین به حرکت درآورد. این سفر آزمایشی حدود 27 ساعت و 53 دقیقه طول کشید و تجربه‌ای مهم برای اجرای پروژه بزرگ‌تر ناگلمکرز بود.

به گزارش شفق نیوز، در سال 1883 توافق میان شرکت واگن‌های خواب و چند شبکه ریلی اروپایی زمینه راه‌اندازی Express d’Orient را فراهم کرد. آرشیو رسمی راه‌آهن فرانسه نشان می‌دهد که قرارداد مارس 1883 مسیر قطار را میان پاریس و Giurgevo در رومانی تعریف کرده بود؛ شهری در کنار دانوب که در مقابل شهر روسه بلغارستان قرار داشت.

نخستین سفر رسمی قطار اورینت اکسپرس در 4 اکتبر 1883 از پاریس آغاز شد. در این سفر 24 مسافر حضور داشتند و مسیر به شکل امروزی یک سفر کاملاً ریلی نبود. قطار از پاریس به استراسبورگ، اشتوتگارت، مونیخ، وین، بوداپست و بخارست رفت و سپس مسافران در Giurgevo از قطار پیاده شدند تا با کشتی از دانوب عبور کنند.

4 اکتبر 1883 تاریخ آغاز سفر رسمی قطار اورینت اکسپرس محسوب می‌شود؛ سفری که در نهایت مسافران را از پاریس به قسطنطنیه، نام تاریخی استانبول، رساند.

پس از عبور از دانوب، مسافران وارد روسه در بلغارستان می‌شدند و با قطار دیگری به وارنا می‌رفتند. مرحله بعدی سفر با کشتی بخار انجام می‌شد و مسافران از مسیر دریای سیاه به سمت قسطنطنیه حرکت می‌کردند. بر اساس اسناد SNCF، مسیر رفت نخستین سفر حدود 3,094 کیلومتر بود و رفت‌وبرگشت آن در کمتر از دو هفته انجام شد.

مسیر اورینت اکسپرس از پاریس تا استانبول

مسیر اولیه با آنچه امروز از نام اورینت اکسپرس تصور می‌شود تفاوت داشت. در سال‌های نخست، هنوز خط ریلی کاملی میان پاریس و قسطنطنیه وجود نداشت و مسافران مجبور بودند در بخش‌هایی از مسیر از کشتی و وسایل حمل‌ونقل دیگر استفاده کنند.

در سال 1885 خط جدیدی میان بوداپست و قسطنطنیه افتتاح شد، اما همچنان در بخش‌هایی از مسیر نیاز به جابه‌جایی با وسیله‌ای غیرریلی وجود داشت. نقطه مهم بعدی در 1 ژوئن 1889 رقم خورد؛ زمانی که آخرین بخش خط ریلی تکمیل شد و سفر پاریس تا قسطنطنیه به صورت مستقیم با قطار امکان‌پذیر شد.

این سفر مستقیم حدود 67 ساعت و 46 دقیقه زمان می‌برد. مسیر از مونیخ، وین، بوداپست، بلگراد، صوفیه و بخارست عبور می‌کرد و در نهایت به قسطنطنیه می‌رسید. این تغییر، زمان و شیوه سفر میان اروپای غربی و پایتخت امپراتوری عثمانی را به شکل محسوسی تغییر داد.

نام Orient Express نیز به تدریج جای نام Express d’Orient را گرفت. طبق اسناد آرشیو SNCF، این نام در سال 1891 به شکل رسمی مورد استفاده قرار گرفت، هرچند نام فرانسوی قدیمی در برخی اسناد و قراردادهای بعدی نیز دیده می‌شد.

داخل قطار اورینت اکسپرس چه امکاناتی داشت؟

واگن‌های اورینت اکسپرس در دوره خود برای سفرهای طولانی طراحی شده بودند. واگن‌های خواب، رستوران و فضاهای پذیرایی به مسافران اجازه می‌دادند سفر چندروزه را بدون استفاده از امکانات معمول قطارهای مسافری آن زمان انجام دهند.

واگن‌های اولیه از چوب ساج ساخته شده بودند و با سیستم گرمایش، روشنایی گازی و امکانات اقامتی تجهیز شدند. گزارش‌های تاریخی از وجود تخت خواب، آب گرم و امکانات بهداشتی در برخی بخش‌های قطار خبر می‌دهند. فضای داخلی واگن‌ها نیز با استفاده از چوب‌های تزئینی، پارچه، شیشه، فلزات تزئینی و مبلمان طراحی می‌شد.

در دهه‌های بعد، طراحی داخلی قطار تغییر کرد و عناصر آرت دکو وارد واگن‌ها شدند. استفاده از شیشه‌های تزئینی لالیک، منبت‌کاری، لاک‌کاری و طرح‌های چوبی در برخی واگن‌های بازمانده از آن دوره هنوز قابل مشاهده است.

• واگن خواب: برای سفرهای چندروزه و اقامت شبانه مسافران طراحی شده بود.
• واگن رستوران: غذا و نوشیدنی در طول مسیر سرو می‌کرد و بخش مهمی از تجربه سفر محسوب می‌شد.
• واگن‌های خدماتی: برای حمل تجهیزات، بار و پشتیبانی از مسافران مورد استفاده قرار می‌گرفتند.
• طراحی داخلی: در دوره‌های مختلف شامل چوب‌کاری، شیشه تزئینی، پارچه‌های لوکس و عناصر آرت دکو بود.

جنگ جهانی اول چه تغییری در مسیر اورینت اکسپرس ایجاد کرد؟

مسیر اورینت اکسپرس به دلیل عبور از چند کشور اروپایی، مستقیماً تحت تأثیر تحولات سیاسی و جنگ‌های قرن بیستم قرار گرفت. جنگ جهانی اول باعث توقف فعالیت این مسیر شد و پس از جنگ نیز مسیرهای جدیدی برای عبور از مناطق درگیر جنگ و تغییر مرزها شکل گرفت.

پس از افتتاح تونل سیمپلون در آلپ، مسیر Simplon Orient Express شکل گرفت و امکان حرکت در مسیر جنوبی‌تر اروپا فراهم شد. این مسیر از پاریس و کاله به سمت سوئیس و ایتالیا می‌رفت و سپس از طریق یوگسلاوی، بالکان و مسیرهای شرقی به استانبول متصل می‌شد.

در دوره میان دو جنگ جهانی، اورینت اکسپرس و سرویس‌های مرتبط با آن به بخش مهمی از شبکه سفرهای بین‌المللی اروپا تبدیل شدند. اما این دوره نیز بدون حادثه نبود. در سال 1929، قطاری در نزدیکی قسطنطنیه برای چند روز در برف گرفتار شد؛ حادثه‌ای که بعدها در شکل‌گیری فضای داستانی رمان قتل در قطار سریع‌السیر شرق اثر آگاتا کریستی نقش داشت.

ارتباط اورینت اکسپرس با ادبیات تنها به نام قطار محدود نماند؛ سفر آگاتا کریستی با این قطار به خاورمیانه نیز در زندگی و نوشته‌های او اهمیت پیدا کرد و نام قطار بعدها با رمان «Murder on the Orient Express» در فرهنگ عمومی پیوند خورد.

اورینت اکسپرس و آگاتا کریستی

نام اورینت اکسپرس برای بسیاری از مردم با رمان Murder on the Orient Express اثر آگاتا کریستی شناخته می‌شود. کریستی در اواخر دهه 1920 و اوایل دهه 1930 با قطار به سمت خاورمیانه سفر کرد و تجربه سفر با اورینت اکسپرس بخشی از فضای زندگی او بود.

حادثه گرفتارشدن قطار در برف در سال 1929 نیز بعدها به عنوان یکی از زمینه‌های الهام‌بخش رمان مطرح شد. با این حال، داستان رمان یک اثر ادبی است و نباید جزئیات داستانی آن را با گزارش تاریخی از عملکرد قطار یکسان دانست.

چرا سرویس اصلی اورینت اکسپرس متوقف شد؟

جنگ جهانی دوم بار دیگر فعالیت قطار را مختل کرد. پس از جنگ، بازگشت سرویس با مشکلات جدیدی همراه بود. مرزهای بسته، تغییر شرایط سیاسی کشورهای بالکان و رشد حمل‌ونقل هوایی باعث شد سفرهای طولانی ریلی شرایط گذشته را نداشته باشد.

در دهه‌های پس از جنگ، بخشی از واگن‌های لوکس در میان واگن‌های عادی قرار گرفتند و بعضی مسیرها نیز به دلیل بسته‌شدن مرزها یا محدودیت‌های سیاسی تغییر کردند. در دهه 1950، مسیرهای بلغارستان، ترکیه و یوگسلاوی در دوره‌هایی با محدودیت مواجه شدند و امکان حرکت کامل تا استانبول همیشه وجود نداشت.

در همین دوره، هواپیماهای مسافربری نیز به رقیب جدی سفرهای ریلی بین‌المللی تبدیل شدند. سفر هوایی زمان بسیار کمتری نیاز داشت و همین موضوع تقاضا برای مسیرهای چندروزه قطار را کاهش داد.

20 مه 1977 آخرین سفر سرویس Direct Orient Express از پاریس به استانبول انجام شد. با این حال، نام اورینت اکسپرس بعد از پایان این سرویس از بین نرفت و قطارها و خدمات دیگری با استفاده از این نام در سال‌های بعد فعالیت کردند.

اورینت اکسپرس چگونه دوباره به قطار لوکس تبدیل شد؟

در سال 1982، جیمز شروود، تاجر آمریکایی، پروژه بازسازی واگن‌های قدیمی را آغاز کرد. او ابتدا دو واگن تاریخی را در حراجی ساتبیز خرید و سپس تعداد بیشتری از واگن‌های قدیمی را به مجموعه اضافه کرد. هدف پروژه، بازگرداندن فضای قطارهای لوکس دهه‌های 1920 و 1930 بود.

نتیجه این پروژه با نام Venice Simplon-Orient-Express شناخته شد. این قطار از واگن‌های تاریخی بازسازی‌شده استفاده می‌کند و مسیرهای گردشگری لوکس در اروپا را پوشش می‌دهد. این سرویس با قطار اصلی که تا سال 1977 فعالیت می‌کرد یک سرویس یکسان نیست، بلکه از واگن‌های تاریخی و نام تجاری مرتبط با میراث اورینت اکسپرس استفاده می‌کند.

در سال‌های بعد، برند Orient Express توسعه بیشتری پیدا کرد و خدمات اقامتی و گردشگری نیز به آن اضافه شد. امروزه این نام علاوه بر قطارهای لوکس، در حوزه هتل و سفر دریایی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بازگشت به مسیر پاریس و استانبول در سال 2027

در برنامه فعلی برند Orient Express، پروژه‌ای برای بازگرداندن قطار به مسیر تاریخی پاریس و استانبول در نظر گرفته شده است. وب‌سایت رسمی این برند اعلام کرده که L’Orient Express قرار است در سال 2027 با 17 واگن تاریخی متعلق به دهه‌های 1920 و 1930 وارد مرحله جدید فعالیت شود.

این واگن‌ها بخشی از مجموعه‌ای هستند که پیش‌تر با عنوان Nostalgie-Istanbul-Orient-Express شناخته می‌شدند. طراحی داخلی آن‌ها با حفظ عناصر تاریخی و بازطراحی معاصر انجام شده است. طبق اطلاعات رسمی، معماری داخلی این پروژه توسط Maxime d’Angeac انجام شده و طراحی آن از جریان‌های هنری قرن بیستم، به‌خصوص آرت دکو، الهام گرفته است.

در کنار این پروژه، La Dolce Vita Orient Express نیز وارد شبکه سفرهای برند شده است. این قطار در سال 2026 مسیرهای مختلفی را در ایتالیا و اروپا ارائه می‌کند و طبق برنامه رسمی، در 22 اکتبر 2026 سفر بین‌المللی رم و استانبول را آغاز خواهد کرد. مسیر اعلام‌شده از رم به ونیز، بوداپست، منطقه ترانسیلوانیا و سپس استانبول می‌رسد و چهار شب اقامت در قطار دارد.

منبع: orient-express