انقلاب 1917 روسیه؛ دلایل، وقایع و پیامدها
به گزارش شفق نیوز، تحولات روسیه در سال 1917 در شرایطی رخ داد که حکومت تزاری، اقتصاد کشور، ارتش و ساختار سیاسی امپراتوری با بحران‌های هم‌زمان روبه‌رو بودند. جنگ جهانی اول فشار سنگینی بر دولت و جامعه وارد کرده بود و کمبود مواد غذایی، افزایش قیمت‌ها، مشکلات حمل‌ونقل و نارضایتی کارگران و سربازان در شهرهای بزرگ افزایش یافته بود. در چنین شرایطی، اعتراض‌های پتروگراد در زمستان 1917 به سقوط نیکلای دوم انجامید و سلطنت خاندان رومانوف پس از بیش از 3 قرن پایان یافت. چند ماه بعد، دولت موقت نیز در جریان انقلاب اکتبر کنار زده شد و بلشویک‌ها قدرت سیاسی را در دست گرفتند.
روسیه پیش از انقلاب 1917
امپراتوری روسیه در آغاز قرن بیستم سرزمینی پهناور با جمعیتی متنوع و ساختاری سیاسی متمرکز بود. قدرت اصلی در اختیار امپراتور قرار داشت و نهادهای انتخابی نقش محدودی در اداره کشور داشتند. انقلاب 1905 و اعتراض‌های گسترده پس از آن، نیکلای دوم را به پذیرش برخی اصلاحات و تشکیل دوما وادار کرد، اما رابطه میان دربار و دوما در سال‌های بعد همچنان پرتنش باقی ماند.
جامعه روسیه نیز تغییرات قابل توجهی را تجربه می‌کرد. شهرهای صنعتی رشد کرده بودند و شمار کارگران کارخانه‌ها افزایش یافته بود. در کنار آنان، بخش بزرگی از جمعیت را دهقانان تشکیل می‌دادند که در مناطق روستایی زندگی می‌کردند. مسئله زمین، دستمزد، شرایط کار و میزان مشارکت سیاسی از موضوعات مهم اجتماعی آن دوره بود.
در فضای سیاسی روسیه جریان‌های مختلفی فعالیت داشتند؛ از طرفداران سلطنت و مشروطه‌خواهان گرفته تا سوسیالیست‌ها، منشویک‌ها، بلشویک‌ها و سوسیالیست‌های انقلابی. این گروه‌ها درباره شکل حکومت، مسئله جنگ، مالکیت زمین و آینده اقتصادی روسیه دیدگاه‌های متفاوتی داشتند.
تایم‌لاین 10 اتفاق مهم در مسیر انقلاب 1917 روسیه و شکل‌گیری اتحاد شوروی
- 1905 – انقلاب 1905 روسیه: اعتراض‌ها پس از «یکشنبه خونین» در سن‌پترزبورگ گسترش یافت و اعتصاب‌ها و شورش‌های گسترده حکومت نیکلای دوم را تحت فشار قرار داد. در پایان سال، «فرمان اکتبر» صادر شد و تشکیل دوما و برخی اصلاحات سیاسی پذیرفته شد.
- 1914 – ورود روسیه به جنگ جهانی اول: روسیه در کنار متفقین وارد جنگ شد و در جبهه شرقی با آلمان و اتریش-مجارستان جنگید. جنگ فشار سنگینی بر ارتش، اقتصاد و شبکه حمل‌ونقل روسیه وارد کرد.
- 1915 – فرماندهی نیکلای دوم بر ارتش: نیکلای دوم فرماندهی مستقیم نیروهای روسیه را بر عهده گرفت و مسئولیت شکست‌های نظامی و عملکرد ارتش بیش از گذشته متوجه شخص امپراتور شد.
- 1916 – تشدید بحران حکومت تزاری: کمبود مواد غذایی، مشکلات اقتصادی و نارضایتی سیاسی افزایش یافت و اعتماد بخش‌هایی از جامعه و نهادهای سیاسی به حکومت تزاری کاهش پیدا کرد.
- 1917 – انقلاب فوریه و سقوط نیکلای دوم: اعتراض‌ها و اعتصاب‌ها در پتروگراد گسترش یافت و بخشی از نیروهای نظامی به معترضان پیوستند. نیکلای دوم از سلطنت کناره‌گیری کرد و حکومت خاندان رومانوف پایان یافت.
- 1917 – بازگشت لنین به روسیه: لنین در آوریل به پتروگراد بازگشت و در «تزهای آوریل» بر پایان جنگ و انتقال قدرت سیاسی به شوراها تأکید کرد.
- 1917 – ماجرای کورنیلوف: رویارویی میان ژنرال لاور کورنیلوف و دولت موقت در اواخر تابستان به بحران سیاسی مهمی تبدیل شد و موقعیت دولت موقت را تضعیف کرد.
- 1917 – کودتا اکتبر بلشویک‌ها: نیروهای بلشویک در پتروگراد مراکز مهم شهر را در اختیار گرفتند و دولت موقت سقوط کرد. کنگره شوراها تشکیل حکومت جدید به رهبری بلشویک‌ها را اعلام کرد.
- 1918–1921 – جنگ داخلی روسیه: نیروهای بلشویک و ارتش سرخ با گروه‌های مخالف حکومت شوروی، از جمله نیروهای موسوم به ارتش سفید، وارد جنگ شدند و درگیری‌های گسترده تا سال 1921 ادامه یافت.
- 1922 – تشکیل اتحاد جماهیر شوروی: جمهوری سوسیالیستی فدراتیو روسیه شوروی، اوکراین، بلاروس و جمهوری فدراتیو قفقاز جنوبی پیمان تشکیل اتحاد جماهیر شوروی را امضا کردند و اتحاد شوروی رسماً شکل گرفت.
نیکلای دوم و حکومت تزاری
نیکلای دوم از سال 1894 تا 1917 امپراتور روسیه بود. او در ساختار سیاسی موجود به اختیارات سلطنتی وفادار ماند و در دوره‌های مختلف با گروه‌های سیاسی مخالف درگیر شد. شکست روسیه در جنگ با ژاپن در سال‌های 1904 و 1905 و انقلاب 1905 فشار سیاسی زیادی بر حکومت وارد کرد.
پس از آغاز جنگ جهانی اول در سال 1914، نیکلای دوم در سال 1915 فرماندهی مستقیم نیروهای روسیه را بر عهده گرفت. حضور او در جبهه باعث شد بخش قابل توجهی از مسئولیت شکست‌های نظامی و مشکلات ارتش مستقیما متوجه شخص امپراتور شود. در پتروگراد، اداره امور داخلی در شرایط جنگی با مشکلات فزاینده‌ای مواجه شد و اعتماد بخش‌هایی از جامعه سیاسی به دربار کاهش یافت.
در ماه‌های پایانی حکومت تزاری، ارتباط میان دربار، دوما، دولت و بخش‌هایی از جامعه سیاسی بسیار پرتنش شده بود. نارضایتی از عملکرد دولت با مشکلات اقتصادی و وضعیت جنگی همراه شد.
وضعیت اقتصادی روسیه در آستانه انقلاب
اقتصاد روسیه پیش از جنگ جهانی اول در حال صنعتی‌شدن بود، اما توسعه صنعتی در کنار مشکلات گسترده در بخش کشاورزی و زیرساخت‌های حمل‌ونقل قرار داشت. آغاز جنگ، بخش بزرگی از منابع کشور را به سمت ارتش سوق داد. میلیون‌ها نفر به خدمت نظامی فراخوانده شدند و اختلال در حمل‌ونقل ریلی، تأمین مواد اولیه و انتقال محصولات کشاورزی را دشوار کرد.
دولت برای تأمین هزینه‌های جنگ به وام، مالیات و انتشار پول روی آورد. افزایش حجم پول در گردش به تورم کمک کرد و قیمت کالاهای مصرفی بالا رفت. پژوهش منتشرشده در دانشنامه «1914-1918 آنلاین» نیز تأمین مالی جنگ، افزایش انتشار پول و مشکلات تأمین کالا را از عوامل فشار اقتصادی بر حکومت روسیه معرفی می‌کند.
در پتروگراد، کمبود مواد غذایی در زمستان 1917 به مسئله‌ای جدی تبدیل شد. گزارش کنسول آمریکا در پتروگراد در مارس 1917 از کمبود نان سیاه و ناپدیدشدن تدریجی کالاهایی مانند گوشت، شکر، آرد سفید، گندم سیاه و سیب‌زمینی از بازارهای قابل دسترس کارگران خبر می‌دهد.
مهم‌ترین مشکلات اقتصادی در آن دوره شامل این موارد بود:
- کاهش عرضه مواد غذایی در شهرها
- افزایش قیمت کالاهای مصرفی
- اختلال در شبکه حمل‌ونقل
- فشار هزینه‌های جنگ بر بودجه دولت
- کاهش قدرت خرید دستمزدها
- کمبود سوخت و مواد اولیه برای کارخانه‌ها
تأثیر جنگ جهانی اول بر روسیه
روسیه در سال 1914 در کنار فرانسه و بریتانیا وارد جنگ جهانی اول شد و در جبهه شرقی با آلمان و اتریش-مجارستان جنگید. ارتش روسیه نیروی انسانی گسترده‌ای داشت، اما مشکلات تجهیزات، مهمات، تدارکات و حمل‌ونقل در طول جنگ ادامه پیدا کرد.
شکست‌های نظامی و تلفات سنگین باعث کاهش روحیه در بخش‌هایی از ارتش شد. میلیون‌ها سرباز در طول جنگ کشته، زخمی یا اسیر شدند. هم‌زمان، خروج تعداد زیادی از مردان روستایی از فعالیت‌های کشاورزی و اختصاص ظرفیت صنعتی به نیازهای نظامی، فشار بیشتری بر زندگی غیرنظامیان وارد کرد.
جنگ همچنین دولت را با بحران مالی روبه‌رو کرد. افزایش هزینه‌های نظامی، کاهش درآمدهای عادی و انتشار پول برای تأمین مخارج جنگ، شرایط اقتصادی را دشوارتر کرد. فشار جنگ در سال 1917 همچنان ادامه داشت و دولت موقت نیز پس از سقوط سلطنت تصمیم گرفت روسیه را در جنگ نگه دارد.
آغاز اعتراض‌ها در پتروگراد
اعتراض‌های فوریه 1917 در پتروگراد از اعتصاب‌ها و تجمع‌های کارگری آغاز شد. در آن زمان کمبود نان و سایر کالاهای ضروری به مسئله‌ای روزمره تبدیل شده بود. در گزارش رسمی کنسول آمریکا، آغاز اعتراض‌های قابل مشاهده در مناطق کارگری و کارخانه‌ای شهر در 7 مارس 1917 ثبت شده است؛ این تاریخ مطابق تقویم میلادی جدید است و در تقویم روسیه آن زمان 22 فوریه محسوب می‌شد.
اعتصاب‌ها گسترش پیدا کردند و شمار بیشتری از کارگران به خیابان آمدند. در ادامه، بخشی از نیروهای نظامی از دستور تیراندازی به جمعیت سر باز زدند و برخی واحدها به معترضان پیوستند. گزارش‌های تاریخی وزارت خارجه آمریکا نیز از پیوستن شمار زیادی از نظامیان به خیزش و ترک واحدهای خود خبر می‌دهد.
با گسترش ناآرامی‌ها، دو مرکز قدرت در پتروگراد شکل گرفت: کمیته‌ای وابسته به دوما که در مسیر تشکیل دولت موقت قرار گرفت و شورای نمایندگان کارگران و سربازان پتروگراد. این وضعیت بعدها به شکل‌گیری شرایطی معروف شد که در تاریخ روسیه از آن با عنوان «قدرت دوگانه» یاد می‌شود.
انقلاب فوریه 1917 چه بود؟
انقلاب فوریه به مجموعه اعتراض‌ها، اعتصاب‌ها و شورش‌های نظامی گفته می‌شود که در پتروگراد به سقوط حکومت تزاری انجامید. اعتراض‌ها ابتدا با مسئله نان و شرایط زندگی آغاز شد، اما در فاصله کوتاهی به بحران سیاسی تبدیل شد.
نظامیان بخش‌هایی از شهر را در اختیار گرفتند و نیروهای وفادار به حکومت نتوانستند کنترل پتروگراد را حفظ کنند. دوما نیز با وجود دستور نیکلای دوم برای توقف فعالیت، به کار خود ادامه داد. گزارش‌های تاریخی وزارت خارجه آمریکا نشان می‌دهد که در جریان چند روز ناآرامی، شمار قابل توجهی از واحدهای نظامی شورش کردند و به سمت مراکز سیاسی شهر حرکت کردند.
انقلاب فوریه در تقویم میلادی جدید در ماه مارس رخ داد، اما چون روسیه در آن زمان از تقویم یولیانی استفاده می‌کرد، نام «انقلاب فوریه» در تاریخ باقی ماند. نتیجه سیاسی این رویداد، پایان حکومت نیکلای دوم و تشکیل دولت موقت بود.
سقوط نیکلای دوم و پایان سلطنت رومانوف‌ها
نیکلای دوم در 15 مارس 1917 مطابق تقویم میلادی جدید، از سلطنت کناره‌گیری کرد. این رویداد پایان حکومت خاندان رومانوف در روسیه بود. پیش از آن، تلاش‌هایی برای حفظ سلطنت با انتقال تاج‌وتخت به پسرش مطرح شده بود، اما در نهایت نیکلای دوم از سلطنت کناره گرفت و برادرش، میخائیل، نیز تاج‌وتخت را نپذیرفت.
پس از کناره‌گیری امپراتور، دولت موقت تشکیل شد. این دولت قرار بود تا زمان تعیین ساختار سیاسی آینده کشور امور روسیه را اداره کند. با وجود سقوط سلطنت، جنگ جهانی اول پایان نیافت و نیروهای روسیه همچنان در جبهه شرقی حضور داشتند.
هم‌زمان، شوراهای کارگران و سربازان قدرت اجتماعی و سیاسی قابل توجهی پیدا کردند. دولت موقت و شوراها در بسیاری از مسائل دیدگاه یکسانی نداشتند و همین وضعیت، اداره کشور را در ماه‌های بعد دشوار کرد.
بازگشت لنین به روسیه
ولادیمیر لنین، رهبر بلشویک‌ها، در آوریل 1917 پس از سال‌ها تبعید به روسیه بازگشت. او پس از ورود به پتروگراد مواضع سیاسی خود را در قالب «تزهای آوریل» مطرح کرد.
لنین خواستار پایان جنگ، انتقال قدرت سیاسی به شوراها و تغییر سیاست دولت در زمینه زمین و اقتصاد بود. شعارهای بلشویک‌ها در ماه‌های بعد در میان بخشی از کارگران و سربازان طرفدار پیدا کرد.
در تابستان 1917، بحران سیاسی افزایش یافت و اعتراض‌های موسوم به «روزهای ژوئیه» رخ داد. بلشویک‌ها در آن مقطع هنوز قدرت لازم برای تصرف حکومت را در اختیار نداشتند و لنین مدتی مخفی شد. در ماه‌های بعد، موقعیت سیاسی حزب تغییر کرد و در سپتامبر 1917 بلشویک‌ها در شوراهای پتروگراد و مسکو اکثریت به دست آوردند.
ماجرای کورنیلوف
در تابستان 1917، ژنرال لاور کورنیلوف، فرمانده ارتش روسیه، در برابر دولت موقت قرار گرفت. الکساندر کرنسکی، رئیس دولت موقت، کورنیلوف را متهم کرد که قصد حرکت نظامی علیه دولت را دارد. کورنیلوف این اتهام را رد می‌کرد و بحران در نهایت با متوقف‌شدن پیشروی نیروهای نظامی پایان یافت.
در جریان این بحران، نیروهای سیاسی مخالف کورنیلوف برای دفاع از پتروگراد بسیج شدند و بلشویک‌ها نیز در سازمان‌دهی مقاومت نقش داشتند. شکست حرکت کورنیلوف به افزایش نفوذ سیاسی بلشویک‌ها کمک کرد و وضعیت دولت موقت را همچنان ناپایدار نگه داشت. منابع تاریخی این رویداد را از مراحل مهم بحران سیاسی میان انقلاب فوریه و انقلاب اکتبر می‌دانند.
آغاز انقلاب اکتبر 1917 و جنگ داخلی روسیه
در اکتبر 1917، بلشویک‌ها به رهبری لنین برای تصرف مراکز اصلی قدرت در پتروگراد اقدام کردند. نیروهای وابسته به کمیته انقلابی نظامی، ایستگاه‌های راه‌آهن، پل‌ها، مراکز ارتباطی و ساختمان‌های مهم را در اختیار گرفتند. کاخ زمستانی، محل استقرار دولت موقت، نیز در جریان عملیات تصرف شد.
در 25 اکتبر مطابق تقویم یولیانی روسیه، دولت موقت کنار زده شد و کنگره شوراها تشکیل دولت جدید را اعلام کرد. این تاریخ در تقویم میلادی جدید برابر با 7 نوامبر است.
پس از انقلاب اکتبر، مخالفان بلشویک‌ها در بخش‌های مختلف کشور دست به مقاومت زدند. جنگ داخلی روسیه در سال‌های 1918 تا 1922 ادامه پیدا کرد و نیروهای مختلفی در آن حضور داشتند. ارتش سرخ در برابر ارتش‌های سفید و گروه‌های سیاسی و نظامی دیگر جنگید. دخالت نظامی چند قدرت خارجی نیز در جریان جنگ داخلی صورت گرفت.
جنگ و فروپاشی اقتصادی خسارت گسترده‌ای بر کشور وارد کرد. قحطی و کمبود مواد غذایی نیز در سال‌های پس از انقلاب شدت گرفت. کتابخانه کنگره آمریکا در بررسی اسناد مربوط به روسیه، از قحطی گسترده در سال‌های پس از جنگ داخلی و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی جنگ جهانی اول، انقلاب‌ها و جنگ داخلی یاد می‌کند.
انقلاب 1917 و شکل‌گیری اتحاد شوروی
پس از پیروزی بلشویک‌ها در جنگ داخلی، حکومت شوروی در قلمروهای وسیعی از امپراتوری سابق روسیه تثبیت شد. جمهوری سوسیالیستی فدراتیو روسیه شوروی در مرکز این ساختار قرار داشت و جمهوری‌های شوروی دیگری نیز در مناطق مختلف شکل گرفتند.
در 1922، جمهوری سوسیالیستی فدراتیو روسیه شوروی، جمهوری شوروی اوکراین، جمهوری شوروی بلاروس و جمهوری فدراتیو سوسیالیستی شوروی قفقاز جنوبی پیمان تشکیل اتحاد جماهیر شوروی را امضا کردند. اتحاد شوروی از آن زمان به عنوان یک دولت فدرال سوسیالیستی شکل گرفت.
انقلاب‌های 1917، جنگ داخلی و سیاست‌های اقتصادی سال‌های نخست حکومت شوروی، ساختار اقتصادی و سیاسی روسیه را دگرگون کرد. جنگ جهانی اول و سپس جنگ داخلی بخش‌های گسترده‌ای از تولید، حمل‌ونقل و تجارت را مختل کرده بود. در سال 1921، لنین سیاست اقتصادی جدید را آغاز کرد که در آن بخش‌هایی از فعالیت اقتصادی خصوصی دوباره اجازه فعالیت پیدا کردند. اتحاد شوروی در سال‌های بعد ساختار سیاسی و اقتصادی متمرکزی ایجاد کرد و حکومت کمونیستی بر پایه نهادهای شوروی و حزب حاکم توسعه یافت. رویدادهای سال 1917 در این روند نقطه آغاز دگرگونی سیاسی روسیه از سلطنت رومانوف‌ها به حکومت بلشویکی بود؛ روندی که پس از انقلاب اکتبر با جنگ داخلی و تشکیل اتحاد شوروی در 1922 ادامه پیدا کرد.
منابع: ebsco.com و history.com
