داده‌های تلسکوپ کپلر پس از سال‌ها همچنان خبرساز است؛ جست‌وجو برای یک «زمین سرد HD 137010 b» ادامه دارد

شفق نیوز – داده‌های به‌جامانده از تلسکوپ فضایی کپلر ناسا، سال‌ها پس از پایان فعالیت این رصدخانه همچنان در اختیار پژوهشگران قرار دارد و بررسی دوباره آنها به شناسایی نامزدهای تازه برای سیارات فراخورشیدی منجر شده است. در تازه‌ترین نمونه، گروهی بین‌المللی از پژوهشگران نامزد سیاره‌ای با نام HD 137010 b را معرفی کرده‌اند که اندکی از زمین بزرگ‌تر است و در فاصله حدود ۱۴۶ سال نوری از زمین به دور ستاره‌ای مشابه خورشید می‌گردد.

بر اساس گزارش رسمی NASA که در ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شد، این جرم هنوز یک سیاره تأییدشده نیست و برای تأیید آن به رصدهای بیشتری نیاز است. داده اولیه این جرم از مأموریت توسعه‌یافته K2 به دست آمده؛ مأموریتی که پس از پایان مرحله اصلی تلسکوپ کپلر، امکان ادامه فعالیت علمی آن را فراهم کرد.

کشف یک نامزد سیاره‌ای در داده‌های قدیمی کپلر

تلسکوپ فضایی Kepler Space Telescope در سال ۲۰۰۹ به فضا پرتاب شد و مأموریت اصلی آن جست‌وجوی سیاراتی بود که به دور ستارگان خارج از منظومه شمسی می‌گردند. کپلر با بررسی تغییرات بسیار کوچک در روشنایی ستاره‌ها، عبور احتمالی یک سیاره از مقابل ستاره مادر را شناسایی می‌کرد؛ روشی که به «روش گذر» یا Transit معروف است.

NASA اعلام کرده است که کپلر در طول مأموریت خود بیش از ۵۰۰ هزار ستاره را در بررسی‌های اصلی و مأموریت K2 زیر نظر گرفت و در نهایت بیش از ۲۶۰۰ کشف سیاره‌ای را در پرونده علمی خود ثبت کرد. مأموریت این تلسکوپ در اکتبر ۲۰۱۸، پس از پایان سوخت لازم برای ادامه عملیات علمی، بازنشسته شد؛ اما داده‌های جمع‌آوری‌شده آن همچنان موضوع پژوهش‌های جدید هستند.

HD 137010 b در همین مجموعه داده‌ها ظاهر شده است. پژوهشگران تنها یک گذر این جرم از مقابل ستاره مادرش را در داده‌های K2 مشاهده کرده‌اند. مدت زمان این گذر حدود ۱۰ ساعت بوده است و تیم علمی با مقایسه زمان عبور و مدل‌های مداری، دوره گردش آن را نزدیک به یک سال برآورد کرده است.

چرا این جرم «زمین سرد» نام گرفته است؟

بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی ناسا، HD 137010 b اندکی از زمین بزرگ‌تر و احتمالاً جرمی سنگی است. ستاره مادر آن، HD 137010، از نظر نوع ستاره‌ای به خورشید شباهت دارد، اما نسبت به خورشید سردتر و کم‌نورتر است.

محاسبات اولیه نشان می‌دهد این نامزد سیاره‌ای کمتر از یک‌سوم انرژی و نور دریافتی زمین از خورشید را دریافت می‌کند. برآوردهای مدل‌سازی‌شده دمای سطح آن را در شرایط مشخص جوی تا حدود منفی ۶۸ درجه سانتی‌گراد نشان می‌دهد؛ رقمی که NASA آن را با دمای متوسط سطح مریخ مقایسه کرده است.

با این حال، وضعیت جوی احتمالی این جرم هنوز مشخص نیست. پژوهشگران در مدل‌های خود بررسی کرده‌اند که اگر جو سیاره مقدار بیشتری دی‌اکسیدکربن داشته باشد، شرایط سطحی می‌تواند با برآورد ساده دمای آن متفاوت باشد. NASA گزارش کرده است که گروه پژوهشی برای قرار گرفتن این جرم در محدوده قابل‌سکونت، بسته به تعریف منطقه قابل‌سکونت، احتمال‌هایی را محاسبه کرده است؛ بنابراین این موضوع همچنان در چارچوب مدل‌های علمی قرار دارد و به معنای کشف حیات یا وجود آب مایع نیست.

یک مشاهده برای تأیید سیاره کافی نیست

یکی از نکات مهم درباره HD 137010 b این است که پژوهشگران هنوز آن را «کاندیدا» می‌دانند. در روش گذر، برای تأیید یک سیاره معمولاً لازم است عبورهای تکرارشونده آن مشاهده شود تا مشخص شود افت نور ثبت‌شده واقعاً ناشی از عبور یک سیاره است و به خطای رصدی یا پدیده دیگری مربوط نمی‌شود.

دشواری اصلی درباره این جرم، دوره مداری طولانی آن است. اگر یک سیاره تقریباً هر یک سال یک بار از مقابل ستاره خود عبور کند، فرصت مشاهده گذرهای متوالی بسیار محدودتر از سیاراتی است که در چند روز یا چند هفته یک دور کامل به دور ستاره خود می‌گردند.

NASA اعلام کرده است که رصدهای آینده با تلسکوپ‌هایی مانند TESS یا مأموریت اروپایی CHEOPS می‌تواند برای بررسی بیشتر این نامزد مورد استفاده قرار گیرد. در صورت فراهم نشدن فرصت مناسب برای رصدهای تکمیلی، بخشی از بررسی‌های دقیق‌تر ممکن است به نسل‌های جدید تلسکوپ‌های فضایی موکول شود.

کپلر چگونه مسیر جست‌وجوی سیارات را تغییر داد؟

کپلر در زمان پرتاب برای پایش مداوم بخش مشخصی از آسمان طراحی شده بود. NASA می‌گوید این تلسکوپ در مأموریت اولیه خود حدود ۱۵۰ هزار ستاره را در ناحیه‌ای از صورت‌های فلکی ماکیان و شلیاق زیر نظر داشت. حساسیت ابزار آن به اندازه‌ای بود که تغییرات بسیار جزئی روشنایی ستاره‌ها را هنگام عبور سیاره ثبت کند.

در سال ۲۰۱۳، یکی از چرخ‌های واکنش کپلر دچار مشکل شد و پس از خرابی چرخ دوم، امکان حفظ دقیق جهت‌گیری اولیه از بین رفت. مهندسان ناسا با استفاده از فشار نور خورشید راهی برای کنترل نسبی جهت فضاپیما پیدا کردند و مأموریت جدید K2 شکل گرفت. این مرحله، میدان‌های مختلفی از آسمان را بررسی کرد و تعداد زیادی داده جدید در اختیار جامعه علمی قرار داد.

در نتیجه، حتی پایان فعالیت عملیاتی تلسکوپ به معنای پایان ارزش علمی آن نبود. NASA در صفحه رسمی مأموریت کپلر تأکید کرده است که پژوهشگران انتظار دارند برای یک دهه یا بیشتر، داده‌های این مأموریت را برای کشف‌های جدید بررسی کنند.

تلسکوپ گایا و نقشه‌برداری از کهکشان

در کنار داده‌های کپلر، مأموریت‌های دیگری نیز شناخت ستاره‌ها و سیارات فراخورشیدی را گسترش داده‌اند. تلسکوپ گایا متعلق به آژانس فضایی اروپا، ESA، در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۵ مرحله رصد علمی خود را پایان داد. طبق اطلاعات رسمی ESA، گایا در بیش از یک دهه فعالیت، بیش از سه تریلیون مشاهده از حدود دو میلیارد ستاره و اجرام دیگر انجام داد.

ESA اعلام کرده است که داده‌های مرحله چهارم این مأموریت، موسوم به Gaia Data Release 4، بر اساس ۶۶ ماه داده مأموریت تهیه خواهد شد و برای دسامبر ۲۰۲۶ برنامه‌ریزی شده است. انتشار مجموعه نهایی داده‌ها نیز برای پایان این دهه در نظر گرفته شده است.

تفاوت مأموریت گایا با کپلر در هدف اصلی آنهاست. کپلر برای یافتن سیارات فراخورشیدی از طریق تغییر روشنایی ستاره‌ها طراحی شده بود، در حالی که گایا مأموریت گسترده‌ای برای اندازه‌گیری موقعیت، حرکت، روشنایی، دما و ویژگی‌های ستارگان و ترسیم ساختار سه‌بعدی کهکشان راه شیری داشت.

در رصدهای زمینی نیز ابزارهایی با اهداف متفاوت به کار گرفته می‌شوند. تلسکوپ هیل در رصدخانه پالومار کالیفرنیا، با آینه اصلی ۲۰۰ اینچی یا حدود ۵.۱ متر، همچنان برای پژوهش‌های نجومی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پرونده تلسکوپ کپلر هنوز بسته نشده است

انتشار پژوهش مربوط به HD 137010 b در ژانویه ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که پایان فعالیت یک تلسکوپ فضایی الزاماً به معنای پایان استفاده علمی از داده‌های آن نیست. کپلر در سال ۲۰۱۸ بازنشسته شد، اما آرشیو داده‌های آن همچنان برای جست‌وجوی نشانه‌های ضعیف سیارات و بررسی دوباره سامانه‌های ستاره‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در پرونده HD 137010 b، مسئله اصلی اکنون تأیید مستقل یک نامزد سیاره‌ای است. تا زمانی که گذرهای بیشتری مشاهده نشود یا شواهد مستقل دیگری به دست نیاید، این جرم در رده سیارات تأییدشده قرار نمی‌گیرد. به همین دلیل، عنوان «زمین سرد» در گزارش‌های علمی توصیفی برای ویژگی‌های احتمالی آن است و نباید با کشف یک سیاره مشابه زمین یا کشف حیات در خارج از منظومه شمسی یکسان تلقی شود.

در شرایطی که مأموریت‌های جدید سیاره‌یابی داده‌های تازه تولید می‌کنند، آرشیو کپلر همچنان در پژوهش‌های جدید حضور دارد. شفق نیوز نیز در بررسی این پرونده بر داده‌های منتشرشده از سوی NASA، ESA، Caltech و Green Bank Observatory تکیه دارد؛ منابعی که اطلاعات فنی مربوط به مأموریت‌ها و تلسکوپ‌های مورد استفاده را منتشر کرده‌اند.

جدول مشخصات تلسکوپ‌ها و مأموریت‌های مرتبط

تلسکوپ یا مأموریت	نوع	کاربرد اصلی	وضعیت
Kepler Space Telescope	تلسکوپ فضایی	جست‌وجوی سیارات فراخورشیدی با روش گذر	بازنشسته در ۲۰۱۸
تلسکوپ گایا	رصدخانه فضایی	نقشه‌برداری دقیق از ستارگان و حرکات آنها	رصد علمی پایان‌یافته در ۲۰۲۵
تلسکوپ هیل	تلسکوپ نوری زمینی	تصویربرداری و طیف‌سنجی نجومی	فعال
تلسکوپ گرین بنک	تلسکوپ رادیویی	رصد اجرام در طول موج رادیویی	فعال

نکات کلیدی پرونده HD 137010 b

• فاصله: حدود ۱۴۶ سال نوری از زمین.
• اندازه: اندکی بزرگ‌تر از زمین و احتمالاً سنگی.
• دوره مداری: برآورد اولیه نزدیک به یک سال.
• وضعیت: نامزد سیاره‌ای و هنوز تأییدنشده.

داده‌های تلسکوپ کپلر همچنان در حال بررسی هستند و پژوهشگران می‌توانند سال‌ها پس از پایان مأموریت، اجرام و پدیده‌های جدیدی را در آرشیو آن شناسایی کنند.

سوالات متداول

آیا HD 137010 b یک سیاره تأییدشده است؟

خیر. این جرم در حال حاضر یک نامزد سیاره‌ای است و برای تأیید آن به رصدهای بیشتری نیاز است.

تلسکوپ کپلر چه زمانی بازنشسته شد؟

NASA در اکتبر ۲۰۱۸، پس از پایان سوخت مورد نیاز برای ادامه فعالیت علمی، مأموریت کپلر را بازنشسته کرد.

آیا HD 137010 b شبیه زمین است؟

این جرم از نظر اندازه و برخی ویژگی‌های مداری می‌تواند شباهت‌هایی با زمین داشته باشد، اما داده‌های فعلی برای قرار دادن آن در رده «سیاره مشابه زمین» کافی نیست. دمای احتمالی آن نیز بسیار پایین‌تر از زمین برآورد شده است.

تلسکوپ گرین بنک چه تفاوتی با کپلر دارد؟

کپلر یک تلسکوپ فضایی برای اندازه‌گیری تغییرات روشنایی ستاره‌ها بود، در حالی که تلسکوپ گرین بنک یک تلسکوپ رادیویی زمینی است و اجرام آسمانی را در طول موج‌های رادیویی بررسی می‌کند.