هر آنچه باید درباره جنگل تایگا (Boreal Forest/Taiga) بدانید
از تحریریه شفق نیوز: جنگل تایگا پهنه‌ای عظیم از جنگل‌های سردسیر نیمکره شمالی است که از شمال اروپا و اسکاندیناوی تا روسیه، سیبری، آلاسکا و کانادا امتداد دارد. این ناحیه که در با عنوان جنگل بوریال نیز شناخته می‌شود، در میان توندرا در شمال و جنگل‌های معتدل در جنوب قرار گرفته است. تایگا به دلیل وسعت بسیار زیاد، شرایط اقلیمی سخت، ذخیره قابل توجه کربن و نقش آن در چرخه آب و زیستگاه گونه‌های جانوری اهمیت زیادی در مطالعات محیط‌زیست دارد. از نظر وسعت، جنگل آمازون بزرگترین جنگل جهان به‌شمار می‌رود، درحالی‌که جنگل تایگا گستره بسیار وسیعی از جنگل‌های شمالی را تشکیل می‌دهد.
جنگل تایگا کجاست؟
تایگا در عرض‌های جغرافیایی بالای نیمکره شمالی شکل گرفته و به صورت کمربندی تقریباً پیوسته پیرامون بخش بزرگی از قطب شمال دیده می‌شود. گستره این زیست‌بوم از اسکاندیناوی در غرب اوراسیا آغاز می‌شود و در سراسر روسیه و سیبری ادامه پیدا می‌کند. در آمریکای شمالی نیز بخش‌های وسیعی از کانادا و آلاسکا در محدوده جنگل بوریال قرار دارند.
در روسیه، پهنه تایگا از نواحی نزدیک کوه‌های اورال تا سواحل اقیانوس آرام امتداد دارد. نشنال جئوگرافیک طول این کمربند جنگلی در روسیه را حدود 5800 کیلومتر اعلام کرده است. این جنگل‌ها در بخش شمالی به تدریج به توندرا و در جنوب به جنگل‌های معتدل و مناطق دارای پوشش گیاهی متفاوت تبدیل می‌شوند.
تایگا یک جنگل یکنواخت و یک‌تکه نیست؛ بلکه مجموعه بزرگی از جنگل‌های سوزنی‌برگ، تالاب‌ها، باتلاق‌ها، رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و مناطق گذار میان جنگل و توندرا را دربرمی‌گیرد.
آب‌وهوای جنگل تایگا چگونه است؟
اقلیم تایگا با زمستان‌های طولانی و سرد و تابستان‌های کوتاه شناخته می‌شود. در بسیاری از مناطق این زیست‌بوم، دمای هوا برای مدت طولانی در زمستان زیر صفر باقی می‌ماند. در مقابل، فصل گرم کوتاه است و گیاهان باید طی همین مدت محدود رشد سالانه خود را انجام دهند.
شدت سرما در بخش‌های مختلف تایگا یکسان نیست. مناطق داخلی سیبری شرایط بسیار سرد و قاره‌ای دارند، در حالی که مناطق نزدیک اقیانوس‌ها تحت تأثیر شرایط دریایی قرار می‌گیرند. مقدار بارندگی نیز در سراسر این پهنه ثابت نیست و در بسیاری از نقاط، بارندگی سالانه نسبتاً محدود است؛ با این حال، سرمای هوا باعث کاهش تبخیر و باقی ماندن رطوبت در خاک و پوشش گیاهی می‌شود.
- زمستان: طولانی، سرد و همراه با پوشش گسترده برف
- تابستان: کوتاه و دارای دوره رشد فشرده گیاهان
- خاک: در بخش‌هایی دارای لایه منجمد دائمی یا پرمافراست
- پوشش زمین: ترکیبی از جنگل، تالاب، دریاچه، باتلاق و مناطق کم‌درخت
درختان جنگل بوریال چه گونه‌هایی هستند؟
ساختار گیاهی تایگا عمدتاً تحت سلطه درختان سوزنی‌برگ قرار دارد. صنوبر، کاج، نراد و لارچ در بخش‌های مختلف این زیست‌بوم دیده می‌شوند. در کنار این درختان، گونه‌های برگ‌ریز مانند توس و برخی گونه‌های سپیدار نیز رشد می‌کنند.
درختان سوزنی‌برگ برای زندگی در اقلیم سرد سازگاری‌های مشخصی دارند. شکل برگ‌ها در بسیاری از گونه‌ها به صورت سوزنی است و تاج مخروطی برخی درختان به ریزش برف کمک می‌کند. در شمالی‌ترین قسمت‌ها، ارتفاع و تراکم درختان کاهش پیدا می‌کند و جنگل به تدریج به مناطق انتقالی نزدیک توندرا می‌رسد. منابع سازمان جنگل‌های آمریکا، جنگل بوریال را زیست‌بومی با سلطه درختان سوزنی‌برگ معرفی می‌کنند که ساختار آن در بخش‌های مختلف جغرافیایی تغییر می‌کند.
| گونه گیاهی | ویژگی | پراکندگی در تایگا |
|---|---|---|
| صنوبر | سوزنی‌برگ و سازگار با سرمای شدید | روسیه، کانادا و مناطق شمالی |
| کاج | سوزنی‌برگ با تحمل شرایط سرد | بخش‌هایی از اروپا و آسیا و آمریکای شمالی |
| نراد | درخت همیشه‌سبز سوزنی‌برگ | بخش‌هایی از جنگل بوریال |
| لارچ | سوزنی‌برگ برگ‌ریز | به‌ویژه مناطق شمالی اوراسیا |
| توس | درخت برگ‌ریز | مناطق مختلف تایگا |
جانوران جنگل Taiga
با وجود سرمای شدید، جنگل تایگا زیستگاه شمار زیادی از پستانداران، پرندگان، حشرات و دیگر جانداران است. گوزن شمالی، گوزن شمالی جنگلی، موس، خرس، گرگ، سیاه‌گوش، روباه و گونه‌های مختلف جوندگان در بخش‌های گوناگون این زیست‌بوم زندگی می‌کنند.
پرندگان نیز بخش مهمی از اکوسیستم تایگا را تشکیل می‌دهند. بسیاری از پرندگان در فصل گرم به مناطق شمالی مهاجرت می‌کنند و برای تولیدمثل از منابع غذایی فراوان این دوره کوتاه استفاده می‌کنند. با آغاز سرمای شدید، بخشی از این پرندگان به مناطق جنوبی‌تر مهاجرت می‌کنند. منابع طبیعی کانادا شمار زیادی از گونه‌های پرندگان را در منطقه بوریال این کشور ثبت کرده‌اند.
- پستانداران: موس، گوزن شمالی، گرگ، خرس، سیاه‌گوش و روباه
- پرندگان: گونه‌های مهاجر و بومی مناطق شمالی
- آبزیان: گونه‌های مختلف ماهی در رودخانه‌ها و دریاچه‌های تایگا
خاک تایگا و نقش پرمافراست
خاک جنگل‌های بوریال در بسیاری از مناطق شرایط متفاوتی با جنگل‌های گرم‌تر دارد. سرمای طولانی سرعت تجزیه مواد آلی را کاهش می‌دهد و بقایای گیاهی می‌توانند برای مدت طولانی در خاک باقی بمانند. در مناطق سردتر، پرمافراست نیز در زیر سطح زمین وجود دارد.
پرمافراست به لایه‌ای از خاک یا رسوبات گفته می‌شود که برای دست‌کم دو سال متوالی منجمد باقی مانده است. وجود این لایه می‌تواند زهکشی خاک را محدود کند و باعث شکل‌گیری تالاب‌ها و محیط‌های مرطوب در بخش‌هایی از تایگا شود. نشنال جئوگرافیک نیز وجود پرمافراست و سنگ بستر نزدیک سطح را از عوامل مؤثر بر وضعیت آب در خاک تایگا معرفی می‌کند.
Boreal Forest و ذخیره کربن
اهمیت تایگا فقط به تعداد درختان آن محدود نمی‌شود. خاک، بقایای گیاهی، تالاب‌ها و خود پوشش جنگلی مقدار قابل توجهی کربن را در خود نگه می‌دارند. شرایط سرد باعث می‌شود تجزیه مواد آلی با سرعت کمتری انجام شود و بخشی از کربن برای مدت طولانی در خاک باقی بماند.
پژوهش‌های ناسا درباره جنگل‌های بوریال نشان داده‌اند که این مناطق از نظر مقدار کربن ذخیره‌شده در پوشش گیاهی و خاک اهمیت بسیار زیادی دارند. در همین پژوهش‌ها تأکید شده که مواد آلی در کف جنگل‌های تایگا به دلیل شرایط سرد می‌توانند انباشته شوند.
اهمیت کربنی تایگا درختان بالای سطح زمین را شامل نمی‌شود؛ بخش قابل توجهی از کربن در خاک، مواد آلی و تالاب‌های گسترده این زیست‌بوم قرار دارد.
وسعت جنگل‌های بوریال در جهان
برآورد مساحت تایگا به تعریف دقیق مرزهای جنگل بوریال وابسته است و به همین دلیل ارقام منتشرشده در منابع مختلف با هم تفاوت دارند. گزارش کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای اروپا، مساحت جنگل‌های بوریال و سایر اراضی چوبی مرتبط با این کمربند را حدود 1.36 میلیارد هکتار اعلام کرده است. در همین گزارش، جنگل‌های بوریال حدود 24.2 درصد از مجموع مساحت جهانی جنگل‌ها و سایر اراضی چوبی برآورد شده‌اند.
| منطقه | ویژگی اصلی | پوشش غالب |
|---|---|---|
| روسیه و سیبری | گستره بسیار وسیع و اقلیم قاره‌ای | لارچ، کاج، صنوبر و توس |
| کانادا | شبکه گسترده دریاچه‌ها و تالاب‌ها | کاج، صنوبر، نراد و توس |
| آلاسکا | جنگل‌های شمالی همراه با مناطق توندرا | صنوبر و گونه‌های سوزنی‌برگ |
| اسکاندیناوی | تایگای اروپایی با تأثیر بیشتر اقلیم دریایی | کاج و صنوبر |
آتش‌سوزی بخشی از چرخه طبیعی بسیاری از جنگل‌های بوریال است. در برخی مناطق، آتش باعث از بین رفتن پوشش قدیمی و ایجاد شرایط مناسب برای تجدید حیات جنگل می‌شود. با این حال، آتش‌سوزی‌های شدید می‌توانند مقدار زیادی دود و کربن وارد جو کنند و سطح وسیعی از پوشش گیاهی و خاک آلی را تحت تأثیر قرار دهند.
بررسی‌های ناسا نشان داده‌اند که آتش‌سوزی در جنگل‌های بوریال آمریکای شمالی و اوراسیا رفتار یکسانی ندارد. نوع پوشش گیاهی، رطوبت، شرایط خاک و ویژگی‌های اقلیمی بر شدت و نحوه گسترش آتش اثر می‌گذارند. دود ناشی از آتش‌های بزرگ تایگا نیز می‌تواند مسافت بسیار زیادی را طی کند.
- آتش طبیعی: در برخی مناطق در اثر صاعقه و شرایط خشک ایجاد می‌شود.
- سوخت جنگل: چوب خشک، برگ، سوزن‌های درختان و مواد آلی خاک می‌توانند آتش را گسترش دهند.
تایگا یک سامانه طبیعی گسترده با نقش هم‌زمان در زیستگاه جانوران، ذخیره کربن، چرخه آب و منابع طبیعی است.
