چرا آهنگ های قدیمی دوباره ترند می‌شوند؟ بررسی موج بازگشت موسیقی نوستالژیک در میان کاربران ایرانی
یک آهنگ ممکن است 20 یا 30 سال از انتشارش گذشته باشد، اما ناگهان در ریلز اینستاگرام، ویدئوهای کوتاه، کانال‌های موسیقی یا جست‌وجوهای کاربران دوباره دیده و شنیده شود. این اتفاق برای موسیقی ایرانی هم به یک الگوی قابل مشاهده تبدیل شده است؛ قطعات قدیمی، نسخه‌های ریمیکس‌شده و بخش‌هایی از ترانه‌های نوستالژیک دوباره وارد چرخه مصرف روزانه کاربران می‌شوند. فهرست‌های موسیقی و ترندهای اینستاگرام در سال 1405 نیز نمونه‌هایی از بازگشت قطعات قدیمی را نشان می‌دهند؛ یعنی قدیمی بودن یک آهنگ الزاماً به معنی کنار گذاشته شدن آن نیست.
اما چرا یک آهنگ قدیمی بعد از سال‌ها دوباره مورد توجه قرار می‌گیرد؟ پاسخ فقط نوستالژی نیست. حافظه شخصی، تجربه نسل‌های مختلف، الگوریتم شبکه‌های اجتماعی، استفاده از یک قطعه در ویدئوهای کوتاه، ریمیکس و بازخوانی، دسترسی آسان به آرشیو موسیقی و حتی علاقه نسل جوان به کشف آثار گذشته، همگی در این چرخه نقش دارند.
آهنگ قدیمی چگونه دوباره ترند می‌شود؟
ترند شدن یک آهنگ قدیمی معمولاً با انتشار دوباره خود آهنگ آغاز نمی‌شود. یک بخش کوتاه از ترانه ممکن است در یک ریلز، کلیپ طنز، ویدئوی خاطره‌انگیز، محتوای عاشقانه یا یک تدوین تصویری استفاده شود. اگر این قالب مورد توجه قرار بگیرد، کاربران دیگر همان صدا را در ویدئوهای خود به کار می‌برند و تعداد استفاده از آن بالا می‌رود.
در این مرحله، آهنگ از یک اثر قدیمی به یک صدای قابل استفاده برای محتوای جدید تبدیل می‌شود.
این تفاوت مهم است. کاربری که یک ترانه قدیمی را در سال انتشارش شنیده، ممکن است آن را برای خاطره شخصی گوش کند؛ اما کاربری که همان قطعه را چند دهه بعد در یک ریلز می‌شنود، ممکن است هیچ خاطره مستقیمی از زمان انتشار آن نداشته باشد.
پژوهش‌های مربوط به ترندهای موسیقی در شبکه‌های اجتماعی نیز نشان داده‌اند که بازگشت آثار قدیمی فقط به قطعات بسیار قدیمی محدود نیست. در مطالعه‌ای روی 37,217 نظر ثبت‌شده در یوتیوب برای ویدئوهای موسیقی مربوط به سال‌های 1950 تا 2019، نشانه‌های بیان نوستالژی در واکنش به موسیقی دهه‌های 2000 و 2010 حتی بیشتر از برخی دوره‌های قدیمی‌تر مشاهده شد. این یافته نشان می‌دهد که مفهوم موسیقی نوستالژیک برای هر نسل به گذشته نزدیک‌تر خودش هم مربوط می‌شود.
امروز یک کاربر می‌تواند نام خواننده را در اپلیکیشن و سایت موزیکدل جست و جو کند، بخشی از آهنگ را در یک ویدئو بشنود و در چند ثانیه به نسخه‌های مختلف همان اثر برسد. آرشیو آهنگ‌های قدیمی و نوستالژیک در موزیکدل نیز تکمیل شده و دسترسی به این آهنگ ها را برای نسل جدید ساده‌تر کرده است.
نوستالژی فقط یادآوری گذشته نیست
وقتی صدای یک آهنگ قدیمی پخش می‌شود، ممکن است شنونده فقط خود آهنگ را به یاد نیاورد؛ یک موقعیت، شخص، دوره زندگی یا فضای خاص نیز همراه آن برگردد.
این ویژگی موسیقی بارها در پژوهش‌های روان‌شناختی بررسی شده است. در یک مطالعه منتشرشده در سال 2010، پژوهشگران دریافتند هرچه یک قطعه برای فرد از نظر زندگی شخصی مهم‌تر، آشناتر و برانگیزاننده‌تر باشد، احتمال ایجاد احساس نوستالژی در هنگام شنیدن آن بیشتر می‌شود.
پژوهش دیگری که روی خاطرات برانگیخته‌شده توسط موسیقی انجام شد، نشان داد به طور میانگین حدود 30 درصد از قطعات پخش‌شده توانستند خاطرات زندگی شخصی را در شرکت‌کنندگان فعال کنند. بخش قابل توجهی از این قطعات نیز احساسات مختلفی ایجاد کردند و نوستالژی یکی از احساسات پرتکرار بود.
برای موسیقی ایرانی، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چون بسیاری از قطعات قدیمی در موقعیت‌های خانوادگی، سفر، مهمانی، رادیو، تلویزیون یا دوره نوجوانی والدین شنیده شده‌اند. در نتیجه ممکن است یک آهنگ برای نسل جدید نیز از طریق خانواده آشنا باشد، حتی اگر فرد در زمان انتشار آن هنوز متولد نشده باشد.
چرا نسل جوان به آهنگ‌های قدیمی گوش می‌دهد؟
یکی از تصورات رایج این است که موسیقی قدیمی فقط برای نسل‌های قدیمی جذاب است. داده‌های پژوهشی چنین تصویر ساده‌ای ارائه نمی‌کنند.
در یک مطالعه گسترده درباره سلیقه موسیقایی در طول یک قرن، موسیقی دهه‌های 1940، 1960 و 1980 در میان برخی گروه‌های جوان‌تر نیز واکنش‌های عاطفی و خاطرات شخصی قابل توجهی ایجاد کرد. پژوهشگران در همین مطالعه به اثر مهم دوره نوجوانی و اوایل بزرگسالی بر شکل‌گیری ترجیحات موسیقایی اشاره کردند؛ دوره‌ای که بعدها می‌تواند به یکی از مهم‌ترین بخش‌های حافظه موسیقایی فرد تبدیل شود.
برای یک کاربر ایرانی متولد دهه 1380، موسیقی دهه 1370 یا اوایل دهه 1380 ممکن است همان نقشی را داشته باشد که موسیقی دهه 1360 و 1370 برای نسل قبل داشته است.
بنابراین عبارت آهنگ قدیمی یک مفهوم ثابت نیست. چیزی که برای یک نفر قدیمی محسوب می‌شود، برای فرد دیگری ممکن است موسیقی دوران کودکی یا نوجوانی باشد.
شبکه‌های اجتماعی گذشته را دوباره قابل دسترس کردند
پیش از اینترنت، شنیدن دوباره یک آهنگ قدیمی گاهی به پیدا کردن نوار کاست، CD یا فایل موسیقی در آرشیو شخصی وابسته بود.
امروز یک کاربر می‌تواند نام خواننده را جست‌وجو کند، بخشی از آهنگ را در یک ویدئو بشنود و در چند ثانیه به نسخه‌های مختلف همان اثر برسد.
این تغییر، فاصله میان گذشته و حال موسیقی را بسیار کوتاه کرده است. این یعنی شبکه اجتماعی برای موسیقی فقط یک محل انتشار نیست؛ می‌تواند نقش موتور بازکشف آثار قدیمی را هم داشته باشد.
