چگونه کارتل‌های مواد مخدر مکزیک از پلیس و ارتش قدرتمندتر شدند؟
کارتل‌های مواد مخدر مکزیک در سال‌های اخیر به سطحی از قدرت و نفوذ رسیده‌اند که در بسیاری از مناطق و موقعیت‌ها، عملاً از پلیس محلی، نیروهای امنیتی ایالتی و حتی بخش‌هایی از ارتش مکزیک پیشی گرفته‌اند. این برتری نسبی، نتیجه دهه‌ها تحولات اقتصادی، نظامی، اجتماعی و سیاسی است که کارتل‌ها را از گروه‌های قاچاق ساده به سازمان‌های شبه‌نظامی پیچیده و چندوجهی تبدیل کرده است.
چگونه کارتل‌های مکزیک قدرتمند شدند؟
- انباشت ثروت افسانه‌ای از قاچاق بین‌المللی: نزدیکی مکزیک به بازار بزرگ مصرف در ایالات متحده آمریکا باعث شد کارتل‌ها سالانه میلیاردها دلار درآمد کسب کنند؛ درآمدی که بسیاری از نهادهای محلی توان رقابت با آن را ندارند.
- فساد سیستماتیک در ساختار حکومتی: پرداخت رشوه به پلیس، مقامات محلی و حتی برخی نیروهای فدرال، باعث نفوذ عمیق کارتل‌ها در بدنه دولت شد و عملاً بخشی از سیستم امنیتی را فلج کرد.
- نظامی‌سازی و استفاده از نیروهای آموزش‌دیده: برخی گروه‌ها مانند کارتل زتاس توسط نیروهای سابق یگان‌های ویژه ارتش شکل گرفتند و تاکتیک‌های جنگ شهری و سلاح‌های سنگین را وارد دنیای قاچاق کردند.
- دسترسی به سلاح‌های پیشرفته و قاچاق تسلیحات: کارتل‌ها از طریق بازار سیاه و قاچاق مرزی، به سلاح‌های نیمه‌سنگین و حتی تجهیزات تاکتیکی دست یافتند؛ موضوعی که در درگیری‌های خونین شهرهایی مانند سیوداد خوارس کاملاً مشهود بود.
- ایجاد شبکه‌های گسترده اطلاعاتی: آن‌ها از رانندگان تاکسی، مغازه‌داران و حتی کودکان برای خبررسانی درباره تحرکات پلیس استفاده می‌کنند. این شبکه‌های محلی باعث می‌شود نیروهای امنیتی همیشه یک قدم عقب‌تر باشند.
- کنترل جغرافیایی و اجتماعی مناطق محروم: در برخی ایالت‌ها مانند سینالوآ کارتل‌ها نه‌تنها قاچاقچی بلکه کارفرما و حامی مالی مردم محلی هستند؛ پرداخت کمک‌های نقدی و ایجاد شغل، وفاداری اجتماعی ایجاد می‌کند.
- چندشاخه‌سازی فعالیت‌های مجرمانه: علاوه بر مواد مخدر، وارد حوزه‌هایی مانند آدم‌ربایی، قاچاق انسان، اخاذی و استخراج غیرقانونی سوخت شدند و منابع درآمدی خود را متنوع کردند.
- جنگ روانی و ایجاد رعب عمومی: انتشار ویدئوهای خشونت‌آمیز و پیام‌های تهدیدآمیز، باعث تضعیف روحیه پلیس و ایجاد ترس در جامعه شد؛ روشی که به‌ویژه توسط کارتل خلیج و رقبایش استفاده می‌شد.
- ضعف ساختاری پلیس‌های محلی: بسیاری از نیروهای پلیس شهری آموزش، حقوق و تجهیزات کافی ندارند؛ در نتیجه در برابر سازمان‌هایی با بودجه میلیاردی و ساختار شبه‌نظامی، توان مقابله مؤثر کاهش می‌یابد.
- ساختار سلولی و انعطاف‌پذیر: کارتل‌های بزرگ مانند کارتل سینالوآ به‌صورت شبکه‌ای و غیرمتمرکز عمل می‌کنند؛ حذف یک رهبر یا شاخه، به‌معنای فروپاشی کل سازمان نیست.
ریشه‌های اقتصادی و ثروت بی‌سابقه
تجارت مواد مخدر، به‌ویژه فنتانیل، متامفتامین و کوکائین، منبع اصلی قدرت کارتل‌هاست. تقاضای عظیم در ایالات متحده میلیاردها دلار درآمد سالانه ایجاد کرده که کارتل‌ها را قادر ساخته تجهیزات نظامی پیشرفته بخرند. کارتل‌هایی مانند سینالوآ و به‌ویژه نسل جدید خالیسکو (CJNG) از این ثروت برای خرید سلاح‌های سنگین، نارنجک‌انداز، پهپادهای مسلح، خودروهای زره‌پوش دست‌ساز و حتی مهمات کالیبر ۵۰ استفاده می‌کنند. این مهمات، که گاهی مستقیماً از منابع آمریکایی (از جمله مهمات نظامی تولیدشده برای ارتش ایالات متحده) قاچاق می‌شود، به کارتل‌ها امکان می‌دهد در درگیری‌ها پلیس و حتی نیروهای زرهی را از فاصله دور نابود کنند و برتری تاکتیکی کسب نمایند.
ملیتاریزه شدن و ساختار شبه‌نظامی
کارتل‌ها دیگر صرفاً قاچاقچی نیستند؛ آن‌ها به نیروهای شبه‌نظامی واقعی تبدیل شده‌اند. CJNG تحت رهبری نمسیو اوسگوئرا سروانتس (ال‌منچو) ساختار متمرکز و عمودی ایجاد کرد که شبیه به ارتش‌های کوچک است. این گروه از نیروهای سابق ویژه ارتش مکزیک (مانند اعضای سابق لوس زتاس)، مزدوران خارجی و آموزش‌های حرفه‌ای بهره می‌برد. استفاده از پهپاد برای شناسایی، بمباران و حتی حملات انتحاری، نصب مین‌های زمینی، و تاکتیک‌های چریکی مانند مسدود کردن جاده‌ها با خودروهای آتش‌زده یا ایجاد هرج‌ومرج شهری، آن‌ها را در برابر نیروهای دولتی بسیار خطرناک کرده است. نمونه بارز، شلیک موشک به هلیکوپتر ارتش در سال ۲۰۱۵ توسط CJNG بود که نشان‌دهنده سطح بالای تسلیحات و جسارت آن‌هاست.
فساد عمیق و نفوذ در نهادها
یکی از کلیدی‌ترین عوامل برتری کارتل‌ها، فساد گسترده در سطوح مختلف دولت است. حقوق پایین پلیس محلی، همراه با تهدید مرگ و پیشنهادهای مالی هنگفت، باعث شده بسیاری از افسران پلیس، قضات، شهرداران و حتی برخی اعضای ارتش به کارتل‌ها اطلاعات بدهند یا مستقیماً با آن‌ها همکاری کنند. این نفوذ اطلاعاتی باعث می‌شود عملیات ضدکارتل اغلب پیش از اجرا لو برود یا شکست بخورد. کارتل‌ها در بسیاری از مناطق، به‌جای دولت، خدمات پایه‌ای مانند ایجاد شغل، امنیت محلی (در برابر رقبا) و کمک مالی به جوامع ارائه می‌دهند و این حمایت مردمی، همراه با ترس از انتقام‌جویی وحشیانه، مانع همکاری شهروندان با دولت می‌شود.
شکست استراتژی‌های دولتی و اثر معکوس
از سال ۲۰۰۶ و آغاز «جنگ با مواد مخدر» توسط فلیپه کالدرون، استراتژی «سربریدن» (دستگیری یا کشتن رهبران ارشد) بارها اجرا شد. اما این رویکرد اغلب نتیجه معکوس داشته است. حذف یک رهبر باعث ایجاد خلأ قدرت، جنگ‌های داخلی شدید میان جناح‌ها و ظهور گروه‌های خشن‌تر می‌شود. کارتل‌ها چندپاره، غیرمتمرکز و سخت‌تر برای نابودی شده‌اند. حتی پس از کشته شدن ال‌منچو در فوریه ۲۰۲۶، CJNG با واکنش سریع و خشونت‌آمیز (آتش‌زدن خودروها، مسدود کردن بزرگراه‌ها در بیش از ۲۰ ایالت و ایجاد وحشت عمومی) نشان داد که ساختار آن به اندازه‌ای قوی است که مرگ رهبرش نتواند آن را فوراً فلج کند. این واکنش‌ها، که گاهی شبیه عملیات تروریستی است، دولت را در موضع دفاعی قرار می‌دهد.
کنترل سرزمینی و قدرت دوفاکتو
طبق برآوردها، کارتل‌ها در سال‌های اخیر حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد خاک مکزیک را تحت کنترل مستقیم یا غیرمستقیم دارند. در مناطق روستایی، حاشیه‌ای و برخی شهرها، دولت عملاً غایب است و کارتل‌ها به‌عنوان قدرت واقعی عمل می‌کنند. آن‌ها نه تنها قاچاق مواد، بلکه اخاذی، قاچاق انسان، کنترل معادن غیرقانونی، آووکادو و حتی سیاست محلی را در دست دارند. این کنترل سرزمینی، همراه با توانایی بسیج صدها مسلح در چند ساعت (مانند درگیری‌های کولیاکان در ۲۰۱۹)، کارتل‌ها را به نیرویی تبدیل کرده که ارتش در برخی موقعیت‌ها ترجیح می‌دهد عقب‌نشینی کند تا تلفات سنگین ندهد.
کارتل‌های مکزیک قدرتمندتر از پلیس و بخش‌هایی از ارتش شده‌اند نه به‌خاطر ضعف مطلق دولت، بلکه به دلیل ترکیبی از ثروت عظیم، تسلیحات پیشرفته، فساد ساختاری، استراتژی‌های ناکارآمد دولتی و توانایی ایجاد وحشت و حمایت محلی. این وضعیت، مکزیک را با چالشی روبه‌رو کرده که حل آن نیازمند اصلاحات عمیق اقتصادی، قضایی و امنیتی است، نه صرفاً عملیات نظامی. مرگ رهبرانی مانند ال‌منچو ممکن است پیروزی تاکتیکی باشد، اما بدون تغییر ریشه‌ای شرایط، کارتل‌ها به حیات و حتی گسترش خود ادامه خواهند داد.
