آتشفشان وزوو (Mount Vesuvius) آتشفشانی که پمپئی را دفن کرد!

در جنوب ایتالیا و در نزدیکی شهر ناپل، کوهی قرار دارد که نام آن با یکی از مشهورترین فوران‌های آتشفشانی تاریخ گره خورده است. آتشفشان وزوو با ارتفاع 1277 متر، در مجموعه آتشفشانی سومّا-وزوو قرار گرفته و همچنان یک آتشفشان فعال محسوب می‌شود؛ هرچند از سال 1944 تاکنون فوران جدیدی در آن رخ نداده است. دهانه فعلی وزوو حدود 450 متر قطر و نزدیک به 300 متر عمق دارد.

آتشفشان وزوو کجاست؟

به گزارش شفق نیوز، وزوو در منطقه کامپانیا، در جنوب ایتالیا و در مجاورت خلیج ناپل قرار دارد. آتشفشان وزوو بخشی از مجموعه بزرگ‌تر سومّا-وزوو است. کوه سومّا بقایای آتشفشان قدیمی‌تر را تشکیل می‌دهد و مخروط بزرگ وزوو درون ساختار کالدرای آن شکل گرفته است.

ساختار امروزی این مجموعه نتیجه هزاران سال فعالیت آتشفشانی است. فوران‌های انفجاری بزرگ در گذشته بخش‌هایی از ساختمان قدیمی سومّا را تخریب کردند و در ادامه، مخروط وزوو در محدوده داخلی آن رشد کرد. آثار این فرایند در دیواره‌های اطراف دهانه و دامنه‌های کوه همچنان قابل مشاهده است.

مشخصات آتشفشان وزوو

فوران سال 79 میلادی؛ حادثه‌ای که پمپئی را مدفون کرد

نام آتشفشان وزوو بیش از هر چیز با فوران سال 79 میلادی شناخته می‌شود. فوران در دوره امپراتوری روم رخ داد و شهرهای پمپئی، هرکولانوم، استابیا و اوپلونتیس را نابود کرد. مواد آتشفشانی حاصل از فوران، مناطق مسکونی اطراف کوه را در مدت کوتاهی پوشاندند.

پمپئی در بخش بزرگی زیر لایه‌های ضخیم خاکستر و سنگ‌های آتشفشانی مدفون شد، در حالی که هرکولانوم تحت تأثیر جریان‌ها و موج‌های آذرآواری قرار گرفت. همین شرایط باعث شد ساختمان‌ها، خیابان‌ها، اشیای روزمره و بخش‌هایی از زندگی شهری روم باستان برای قرن‌ها زیر مواد آتشفشانی باقی بمانند.

فوران از نظر زمین‌شناسی در گروه فوران‌های پلینی قرار می‌گیرد؛ فوران‌هایی بسیار انفجاری که می‌توانند ستون بزرگی از گاز، خاکستر و ذرات سنگی را به ارتفاع زیادی در جو منتقل کنند. نام این نوع فوران از پلینی جوان گرفته شده که گزارش تاریخی مهمی درباره رویداد سال 79 میلادی ارائه کرد.

نکته مهم: وزوو از سال 1944 فوران نکرده، اما این موضوع به معنای خاموش‌شدن دائمی آتشفشان نیست. فعالیت لرزه‌ای و هیدروگرمایی آن همچنان به‌صورت پیوسته پایش می‌شود.

مهم‌ترین دوره‌های فوران وزوو

• حدود 22000 سال پیش: فوران بزرگ پومیکی پایه در تاریخ تکامل مجموعه سومّا-وزوو ثبت شده است.
• حدود 9000 سال پیش: فوران پومیکی مرکاتو رخ داد.
• حدود 4000 سال پیش: فوران آولینو بخش مهمی از سابقه انفجاری وزوو را شکل داد.
• 79 میلادی: فوران تاریخی پمپئی و هرکولانوم رخ داد.
• 472 میلادی: فوران پولنا در دوره پس از فوران سال 79 ثبت شد.
• 1631: فوران شدید دیگری دوره تازه‌ای از فعالیت مستمر وزوو را آغاز کرد.
• 1906: فوران بسیار پرانرژی وزوو در قرن بیستم رخ داد.
• 1944: آخرین فوران ثبت‌شده وزوو اتفاق افتاد.

پس از فوران 1631، فعالیت وزوو برای چند قرن ادامه داشت و شامل فوران‌های گدازه‌ای و فوران‌های انفجاری کم‌انرژی‌تر بود. در این دوره شکل مخروط بزرگ فعلی به‌تدریج تثبیت شد. فوران 1906 از نظر شدت در میان رویدادهای مهم این دوره قرار داشت و پس از آن، فوران 1944 آخرین فعالیت فورانی ثبت‌شده کوه بود.

فوران 1944 چه اتفاقی افتاد؟

آخرین فوران وزوو در مارس 1944 رخ داد. در جریان این رویداد حدود 21 میلیون مترمکعب گدازه از آتشفشان خارج شد. فوران باعث تخریب چندین منطقه مسکونی شد و خاکستر آتشفشانی تا فاصله زیادی از وزوو منتقل شد. گزارش‌های تاریخی از رسیدن خاکستر به سمت آلبانی نیز حکایت دارند.

پس از پایان این فوران، وزوو وارد دوره‌ای بدون فوران شد؛ با این حال فعالیت آتشفشانی آن متوقف‌شده تلقی نمی‌شود. در ساختار فعلی آتشفشان، نشانه‌هایی مانند زمین‌لرزه‌های کوچک، فعالیت گازهای آتشفشانی و پدیده‌های هیدروگرمایی همچنان مورد بررسی قرار می‌گیرند.

آخرین وضعیت در سال 2026

بر اساس آخرین بولتن ماهانه منتشرشده برای اوت 2026، سطح هشدار وزوو سبز اعلام شده است. در همان ماه 112 زمین‌لرزه در محدوده آتشفشان ثبت شد و بیشترین بزرگی گزارش‌شده حدود 1.6 بود. بخش عمده این رخدادها شدت بسیار پایینی داشتند و 107 زمین‌لرزه، معادل 95.5 درصد کل ثبت‌ها، بزرگی کمتر از 1 یا بزرگی نامشخص داشتند.

بررسی داده‌های تغییرشکل زمین نیز در این دوره نشانه‌ای از تغییرشکل مرتبط با منابع ماگمایی نشان نداده است. اندازه‌گیری‌های حرارتی در محدوده دهانه روند پایدار دما را نشان داده‌اند و داده‌های شیمیایی نیز تغییر قابل توجهی در شاخص‌های تحت پایش ثبت نکرده‌اند.

وزوو چگونه پایش می‌شود؟

پایش وزوو با شبکه‌های مختلف ابزارهای علمی انجام می‌شود. داده‌ها به‌صورت پیوسته جمع‌آوری و بررسی می‌شوند تا تغییرات احتمالی در رفتار آتشفشان شناسایی شود.

• پایش لرزه‌ای: ثبت زمین‌لرزه‌های مرتبط با فعالیت آتشفشانی و ساختار زیرزمینی.
• پایش ژئودتیک: اندازه‌گیری تغییرشکل و جابه‌جایی سطح زمین.
• پایش آتشفشانی: بررسی مستقیم تغییرات مربوط به دهانه و ساختمان آتشفشان.
• پایش ژئوشیمیایی: بررسی ترکیبات و تغییرات گازها و سیالات مرتبط با سامانه آتشفشانی.

در سال 2026، داده‌های این شبکه‌ها همچنان برای ارزیابی وضعیت وزوو مورد استفاده قرار می‌گیرند. در گزارش اوت همان سال، سطح هشدار سبز و فعالیت لرزه‌ای در محدوده پایین گزارش شده است.

آثار باستانی اطراف آتشفشان وزوو

• پمپئی: بخش گسترده‌ای از شهر باستانی زیر خاکستر و مواد آتشفشانی حفظ شده است.
• هرکولانوم: بقایای شهر تحت تأثیر جریان‌ها و موج‌های آذرآواری حفظ شده‌اند.
• توره آنونزیاتا: مجموعه‌ای از بناهای رومی و ویلاهای باستانی در محدوده تاریخی اطراف وزوو قرار دارد.
• ویلاهای رومی: بقایای سکونتگاه‌های ثروتمندان در منطقه نیز در اثر فوران 79 میلادی زیر مواد آتشفشانی مدفون شدند.

محوطه‌های باستانی پمپئی، هرکولانوم و توره آنونزیاتا به دلیل ارتباط مستقیم با فوران وزوو و حفظ بخش‌های گسترده‌ای از شهرها و بناهای دوره روم، در فهرست میراث جهانی قرار گرفته‌اند. در پمپئی، محدوده کاوش‌شده شامل ساختمان‌های عمومی، خیابان‌ها، حمام‌ها، تئاترها و آمفی‌تئاتر است.

وزوو از نظر زمین‌شناسی آتشفشان فعال محسوب می‌شود، اما در حال حاضر در دوره بدون فوران قرار دارد. پس از رویداد سال 1944، فوران جدیدی رخ نداده است. در عین حال، ثبت زمین‌لرزه‌های کوچک، اندازه‌گیری گازها، بررسی دمای دهانه و کنترل تغییرات سطح زمین ادامه دارد.