اصطلاحات جغرافیا را به صورت تصویری یاد بگیرید
جغرافیا علمی است که به مطالعه سطح زمین، پدیده‌های طبیعی و ارتباط میان محیط و موجودات زنده می‌پردازد. یکی از بخش‌های جغرافیای طبیعی، شناخت «عوارض زمین» یا Landforms است. عوارض زمین به اشکال طبیعی سطح زمین گفته می‌شود که بر اثر فرایندهای زمین‌شناسی، تکتونیکی، آتشفشانی، فرسایشی و رسوبی شکل گرفته‌اند. کوه‌ها، دشت‌ها، دره‌ها، جزیره‌ها، دلتاها و آتشفشان‌ها از جمله شناخته‌شده‌ترین این عوارض هستند. علم مطالعه شکل ناهمواری‌ها و فرایندهای تشکیل آن‌ها «ژئومورفولوژی» نام دارد.
آشنایی با اصطلاحات جغرافیا
۱. عوارض ارتفاعی
کوه (Mountain)
کوه نوعی برجستگی طبیعی سطح زمین است که نسبت به مناطق اطراف خود ارتفاع قابل توجهی دارد. تعریف دقیق و جهانی برای کوه وجود ندارد، اما در بسیاری از منابع ارتفاع بیش از ۶۰۰ متر نسبت به محیط پیرامون به عنوان معیار تقریبی در نظر گرفته می‌شود. کوه‌ها معمولاً دارای شیب زیاد، قله مشخص و دامنه هستند.
نحوه تشکیل کوه
کوه‌ها عمدتاً از سه طریق شکل می‌گیرند:
- برخورد صفحات تکتونیکی
- فعالیت‌های آتشفشانی
- گسل‌خوردگی و بالاآمدگی پوسته زمین
انواع کوه
- کوه‌های چین‌خورده مانند هیمالیا: این کوه‌ها بر اثر فشارهای افقی و خم شدن لایه‌های سنگی به وجود می‌آیند. هیمالیا، آلپ و زاگرس نمونه‌هایی از این نوع هستند.
- کوه‌های آتشفشانی مانند فوجی: این کوه‌ها از تجمع مواد مذاب و خاکسترهای خارج‌شده از دهانه آتشفشان شکل می‌گیرند. کوه فوجی ژاپن نمونه مشهور این گروه است.
- کوه‌های گسلی مانند سیرا نوادا: زمانی تشکیل می‌شوند که بخشی از پوسته زمین در امتداد گسل‌ها بالا آمده یا پایین فرو رود. رشته‌کوه سیرا نوادا در آمریکا نمونه‌ای از کوه‌های گسلی است.
- کوه‌های فرسایشی: گاهی بخش‌های مقاوم‌تر یک منطقه پس از فرسایش گسترده باقی می‌مانند و به شکل کوه ظاهر می‌شوند.
اهمیت کوه‌ها
– منبع آب شیرین
– تنظیم اقلیم منطقه
– زیستگاه گونه‌های متنوع
– ذخایر معدنی فراوان
تپه (Hill)
تپه نوعی برجستگی طبیعی است که از کوه کوتاه‌تر و کم‌شیب‌تر محسوب می‌شود. مرز مشخصی میان تپه و کوه وجود ندارد و در بسیاری از مناطق این نام‌گذاری بر اساس عرف محلی انجام می‌شود.
همچنین بخوانید: لگد ربات چینی به شکم پسربچه
فلات (Plateau)
فلات یا پلاتو منطقه‌ای مرتفع با سطح نسبتاً هموار است که از اطراف به وسیله شیب‌ها یا پرتگاه‌ها محدود می‌شود.
نمونه‌های مشهور
- فلات تبت
- فلات ایران
- فلات دکن هند
ویژگی‌ها
– ارتفاع زیاد
– سطح نسبتاً مسطح
– گستردگی وسیع
قله (Peak)
قله به بلندترین نقطه یک کوه یا ارتفاع طبیعی گفته می‌شود. قله‌ها از نظر شکل، ارتفاع و ساختار زمین‌شناسی تنوع زیادی دارند. قله‌ها می‌توانند نوک‌تیز، گنبدی یا تخت باشند. برخی قله‌ها نوک‌تیز و دندانه‌دار هستند، در حالی که برخی دیگر دارای سطحی گرد یا نسبتاً هموارند. شکل قله معمولاً تحت تأثیر نوع سنگ‌ها، میزان فرسایش و سن کوه قرار دارد.
۲. عوارض آتشفشانی
آتشفشان (Volcano)
آتشفشان شکافی در پوسته زمین است که از طریق آن مواد مذاب، گازها و خاکسترهای داغ به سطح زمین راه پیدا می‌کنند. بسیاری از آتشفشان‌ها به شکل کوه دیده می‌شوند اما ماهیت آن‌ها با کوه‌های معمولی متفاوت است.
اجزای آتشفشان
- اتاق ماگما
- مجرای اصلی
- دهانه
- مخروط آتشفشانی
انواع آتشفشان
- آتشفشان فعال: هنوز امکان فوران دارد.
- آتشفشان خفته: مدت طولانی فوران نکرده اما دوباره فعال می‌شود.
- آتشفشان خاموش: احتمال فوران آن بسیار ناچیز است.
معروف‌ترین آتشفشان‌ها
– وزوو
– کراکاتوآ
– اتنا
– فوجی
دهانه آتشفشانی (Crater)
فرورفتگی قیفی‌شکل در رأس آتشفشان که محل خروج مواد مذاب است.
کالدرا (Caldera)
حوضه بزرگ و دایره‌ای شکلی که پس از فروپاشی سقف اتاق ماگمایی ایجاد می‌شود.
۳. عوارض فرسایشی
دره (Valley)
دره منطقه‌ای کم‌ارتفاع میان کوه‌ها یا تپه‌ها است که اغلب توسط رودخانه‌ها یا یخچال‌ها ایجاد می‌شود.
انواع دره
- دره رودخانه‌ای: دارای مقطع V شکل.
- دره یخچالی: دارای مقطع U شکل.
دره عمیق یا کانیون (Canyon)
کانیون نوعی دره بسیار عمیق و باریک با دیواره‌های شیب‌دار است که معمولاً در اثر فرسایش طولانی‌مدت رودخانه‌ها شکل می‌گیرد.
نمونه معروف: گرند کانیون آمریکا
پرتگاه (Cliff)
دیواره‌ای سنگی و تقریباً عمودی که اختلاف ارتفاع شدیدی با محیط اطراف دارد.
غار (Cave)
فضای خالی طبیعی درون سنگ‌ها که معمولاً بر اثر انحلال سنگ‌های آهکی یا فرسایش ایجاد می‌شود.
فروچاله (Sinkhole)
حفره‌ای ناگهانی در سطح زمین که به علت فروریختن سقف غارهای زیرزمینی به وجود می‌آید.
۴. عوارض رسوبی
دلتا (Delta)
دلتا منطقه‌ای رسوبی در محل ورود رودخانه به دریا یا دریاچه است. هنگامی که سرعت جریان آب کاهش پیدا می‌کند، رسوبات ته‌نشین شده و به مرور زمان خشکی جدیدی تشکیل می‌شود.
ویژگی‌ها
– خاک بسیار حاصلخیز
– شبکه پیچیده آبراهه‌ها
– تنوع زیستی بالا
نمونه‌های مشهور
– دلتای نیل
– دلتای گنگ
– دلتای می‌سی‌سی‌پی
مخروط افکنه (Alluvial Fan)
تجمع بادبزنی‌شکل رسوبات در پای کوه‌ها که بر اثر کاهش ناگهانی سرعت جریان آب ایجاد می‌شود.
دشت آبرفتی (Floodplain)
سرزمینی نسبتاً هموار در اطراف رودخانه که از رسوبات سیلابی تشکیل شده است.
۵. عوارض ساحلی
دماغه (Cape)
دماغه بخشی از خشکی است که به صورت برجسته وارد دریا یا اقیانوس می‌شود. دماغه‌ها معمولاً در اثر مقاومت بیشتر سنگ‌ها در برابر فرسایش دریایی شکل می‌گیرند.
نمونه‌ها
- دماغه امید نیک
- دماغه هورن
شبه‌جزیره (Peninsula)
شبه‌جزیره خشکی‌ای است که از سه طرف با آب احاطه شده اما از یک طرف به سرزمین اصلی متصل است.
نمونه‌ها
– شبه‌جزیره عربستان
– شبه‌جزیره ایبری
– شبه‌جزیره کره
خلیج (Bay)
فرورفتگی آب در خشکی که از چند طرف توسط زمین احاطه شده است.
خور (Estuary)
محل تلاقی آب شیرین رودخانه با آب شور دریا را خور می‌نامند.
تنگه (Strait)
آبراه باریکی که دو پهنه آبی بزرگ را به هم متصل می‌کند.
نمونه‌ها
- تنگه هرمز
- تنگه جبل‌الطارق
۶. عوارض جزیره‌ای
جزیره (Island)
جزیره خشکی مستقلی است که از همه طرف توسط آب احاطه شده است. جزایر ممکن است بر اثر فعالیت آتشفشانی، بالا آمدن بستر دریا یا تجمع رسوبات شکل بگیرند.
انواع جزیره
- جزیره قاره‌ای: بخشی از قاره که جدا شده است.
- جزیره آتشفشانی: حاصل فوران‌های زیرآبی.
- جزیره مرجانی: ایجاد شده توسط آبسنگ‌های مرجانی.
مجمع‌الجزایر (Archipelago)
گروهی از جزایر نزدیک به یکدیگر را مجمع‌الجزایر می‌گویند.
نمونه‌ها
– اندونزی
– فیلیپین
– ژاپن
آبسنگ مرجانی (Coral Reef)
ساختارهای آهکی بزرگی که توسط مرجان‌ها ساخته می‌شوند و از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های دریایی جهان هستند.
۷. عوارض یخچالی
یخچال طبیعی (Glacier)
توده عظیم یخ فشرده که به آرامی تحت تأثیر نیروی گرانش حرکت می‌کند. یخچال‌ها از مهم‌ترین عوامل تغییر شکل سطح زمین هستند.
نقش یخچال‌ها
– ایجاد دره‌های U شکل
– انتقال رسوبات
– ذخیره آب شیرین
سیرک یخچالی (Cirque)
فرورفتگی کاسه‌ای‌شکل در ابتدای یخچال‌های کوهستانی.
فیورد (Fjord)
خلیج باریک و عمیقی که بر اثر فرسایش یخچالی ایجاد شده و بعداً با آب دریا پر شده است.
نمونه مشهور: فیوردهای نروژ
۸. عوارض بیابانی
بیابان (Desert)
ناحیه‌ای بسیار خشک که میزان بارندگی سالانه آن کمتر از حدود ۲۵۰ میلی‌متر است.
ویژگی‌ها
– کمبود پوشش گیاهی
– اختلاف دمای زیاد
– تبخیر بالا
نمونه‌ها
- صحرای بزرگ آفریقا
- بیابان لوت
- آتاکاما
تپه ماسه‌ای (Dune)
انباشتگی ماسه که توسط باد جابه‌جا و شکل داده می‌شود. تپه‌های ماسه‌ای از مهم‌ترین عوارض بادی هستند.
واحه (Oasis)
منطقه‌ای حاصلخیز در دل بیابان که دارای منبع آب دائمی است.
۹. زیست‌بوم‌های جغرافیایی
توندرا (Tundra)
توندرا یکی از سردترین زیست‌بوم‌های زمین است که در آن رشد درختان به علت دمای بسیار پایین و فصل رشد کوتاه امکان‌پذیر نیست. پوشش گیاهی آن عمدتاً شامل خزه‌ها، گلسنگ‌ها، علف‌ها و بوته‌های کوتاه است.
انواع توندرا
- توندرا قطبی: در مناطق شمالی زمین.
- توندرا آلپی: در ارتفاعات کوهستانی.
- توندرا جنوبگان: در بخش‌هایی از قاره جنوبگان.
ویژگی‌های مهم
– وجود خاک منجمد دائمی (پرمافراست)
– زمستان‌های طولانی
– تابستان‌های بسیار کوتاه
تایگا (Taiga)
کمربند وسیع جنگل‌های سوزنی‌برگ نیمکره شمالی که میان توندرا و جنگل‌های معتدل قرار گرفته است.
ساوان (Savanna)
چمنزار گرمسیری دارای درختان پراکنده که در آفریقا بسیار گسترده است.
استپ (Steppe)
چمنزار نیمه‌خشک بدون درخت که در مناطق داخلی قاره‌ها دیده می‌شود.
۱۰. عوارض آبی
رودخانه (River)
جریان طبیعی آب که از ارتفاعات به سمت مناطق کم‌ارتفاع حرکت می‌کند و در نهایت به دریا، دریاچه یا رودخانه دیگر می‌ریزد.
آبشار (Waterfall)
محل سقوط ناگهانی آب رودخانه از ارتفاع.
دریاچه (Lake)
پهنه آبی محصور در خشکی.
مرداب (Marsh)
زمین مرطوبی که اغلب دارای پوشش گیاهی آب‌دوست است.
تالاب (Wetland)
منطقه‌ای میان خشکی و آب که از غنی‌ترین زیست‌بوم‌های جهان محسوب می‌شود.
۱۱. اصطلاحات مهم ناهمواری‌ها
حوضه آبریز
منطقه‌ای که تمام روان‌آب‌های آن به یک رودخانه یا دریاچه مشخص وارد می‌شوند.
خط‌الرأس
بالاترین امتداد یک رشته‌کوه که دو دامنه را از یکدیگر جدا می‌کند. اگر تصور کنیم باران دقیقاً روی خط‌الرأس ببارد، آب حاصل از بارش به دو سمت مختلف سرازیر خواهد شد. به همین دلیل خط‌الرأس‌ها اغلب مرز طبیعی حوضه‌های آبریز به شمار می‌روند.
خط‌الرأس‌ها معمولاً نتیجه فعالیت‌های کوه‌زایی و فرسایش هستند. پس از تشکیل یک رشته‌کوه، عوامل فرسایشی بخش‌های نرم‌تر را از بین می‌برند و بخش‌های مقاوم‌تر باقی می‌مانند. این فرایند در نهایت موجب شکل‌گیری خطوط مرتفع و کشیده می‌شود.
گردنه
گردنه به پایین‌ترین نقطه قابل عبور میان دو ارتفاع یا دو قله در یک رشته‌کوه گفته می‌شود. گردنه‌ها از دیرباز نقش بسیار مهمی در ارتباط میان مناطق مختلف داشته‌اند. در گذشته، پیش از احداث تونل‌ها و جاده‌های مدرن، گردنه‌ها تنها مسیرهای عبور از کوهستان‌ها بودند و اهمیت اقتصادی و نظامی فراوانی داشتند.
آبخیز
محدوده‌ای که بارش‌های آن به یک شبکه زهکشی مشخص هدایت می‌شود.
جمع‌بندی
عوارض جغرافیایی حاصل میلیون‌ها سال فعالیت نیروهای درونی و بیرونی زمین هستند. فرایندهایی مانند حرکت صفحات تکتونیکی، آتشفشان‌ها، فرسایش رودخانه‌ای، یخچال‌ها، باد و رسوب‌گذاری، شکل امروزی سطح زمین را به وجود آورده‌اند. اصطلاحاتی مانند کوه، فلات، دره، آتشفشان، دلتا، دماغه، جزیره، یخچال طبیعی و توندرا تنها بخشی از واژگان گسترده جغرافیای طبیعی هستند که شناخت آن‌ها برای درک بهتر ساختار سیاره زمین ضروری است. بر اساس تعاریف علمی و منابع معتبر از جمله دانشنامه انگلیسی ویکی‌پدیا Geography، هر یک از این عوارض ویژگی‌ها، سازوکار تشکیل و نقش ویژه‌ای در اکوسیستم و زندگی انسان دارند و مطالعه آن‌ها اساس بسیاری از شاخه‌های جغرافیا، زمین‌شناسی و علوم محیطی را تشکیل می‌دهد.
