قدیمی‌ترین دانشگاه جهان: معرفی لیست 10 دانشگاه معروف
بحث بر سر قدیمی‌ترین دانشگاه جهان، موضوعی جذاب و گاهی جنجالی است که بستگی به تعریف “دانشگاه” دارد. آیا باید به نهادهایی که درجه اعطا می‌کنند و ساختار اداری مستقل دارند، محدود شویم، یا مراکز آموزشی قدیمی‌تر مانند مدارس اسلامی (مدرسه‌ها) را نیز در نظر بگیریم؟ طبق رکوردهای جهانی گینس، دانشگاه القرویین در فز، مراکش، که در سال ۸۵۹ میلادی تأسیس شده، قدیمی‌ترین نهاد آموزشی مداوم در جهان است. با این حال، برخی منابع اروپایی، دانشگاه بولونیا در ایتالیا را به عنوان قدیمی‌ترین دانشگاه به معنای مدرن غربی می‌شناسند، که آموزش آن از حدود ۱۰۸۸ آغاز شده است.
تعریف دانشگاه: یک بحث تاریخی
برای درک قدیمی‌ترین دانشگاه جهان، ابتدا باید تعریف آن را بررسی کنیم. در سنت اروپایی قرون وسطی، دانشگاه به عنوان یک guild یا جامعه‌ای از معلمان و دانش‌آموزان تعریف می‌شود که استقلال اداری داشته، درجه اعطا می‌کند و دارای وضعیت “studium generale” است، یعنی مکانی برای جذب دانشجویان از سراسر جهان. این تعریف، نهادهای قدیمی‌تر مانند مدارس یونانی، رومی یا اسلامی را کنار می‌گذارد، زیرا ساختار حقوقی و آموزشی متفاوتی داشتند. برای مثال، مدارس اسلامی (مدرسه‌ها) اغلب به مساجد وابسته بودند و بر علوم دینی تمرکز داشتند، اما درجه رسمی اعطا نمی‌کردند تا قرن‌های بعد.
با این حال، سازمان‌هایی مانند یونسکو و گینس، تعریف گسترده‌تری دارند و مراکز آموزشی مداوم را که به دانشگاه تبدیل شده‌اند، در نظر می‌گیرند. این تفاوت منجر به دو دیدگاه اصلی شده: یکی آفریقایی-اسلامی (با تمرکز بر القرویین) و دیگری اروپایی (با بولونیا در صدر). جالب است که چهار قدیمی‌ترین دانشگاه جهان طبق برخی لیست‌ها در آفریقا واقع شده‌اند: تونس، مراکش، مصر و مالی.
لیست قدیمی‌ترین دانشگاه‌های جهان
| ردیف | نام دانشگاه | مکان | سال تأسیس |
|---|---|---|---|
| 1 | دانشگاه القرویین | فاس، مراکش | ۸۵۹ میلادی |
| 2 | دانشگاه الازهر | قاهره، مصر | ۹۷۰ میلادی |
| 3 | دانشگاه بولونیا | بولونیا، ایتالیا | ۱۰۸۸ میلادی |
| 4 | دانشگاه آکسفورد | آکسفورد، انگلستان | ۱۰۹۶ میلادی |
| 5 | دانشگاه پاریس (سوربن) | پاریس، فرانسه | حدود ۱۱۵۰ میلادی |
| 6 | دانشگاه کمبریج | کمبریج، انگلستان | ۱۲۰۹ میلادی |
| 7 | دانشگاه سالامانکا | سالامانکا، اسپانیا | ۱۲۱۸ میلادی |
| 8 | دانشگاه پادوا | پادوا، ایتالیا | ۱۲۲۲ میلادی |
| 9 | دانشگاه ناپل فدریکو دوم | ناپل، ایتالیا | ۱۲۲۴ میلادی |
| 10 | دانشگاه سیه‌نا | سیه‌نا، ایتالیا | ۱۲۴۰ میلادی |
دانشگاه القرویین: قدیمی‌ترین نهاد آموزشی مداوم جهان
دانشگاه القرویین (که گاهی الکراویین یا القراویین نوشته می‌شود) در شهر فز، مراکش، واقع شده و توسط فاطمه الفیهری، یک زن مسلمان تونسی‌الاصل، در سال ۸۵۹ میلادی تأسیس شد. فاطمه از ارث پدر تاجر خود استفاده کرد تا یک مسجد و مدرسه وابسته به آن بسازد. این نهاد ابتدا به عنوان یک مدرسه دینی (مدرسه) عمل می‌کرد و در دوران طلایی اسلام، به مرکزی برای یادگیری تبدیل شد. آموزش در آن بر علوم اسلامی مانند فقه، زبان عربی و حقوق مالکی تمرکز داشت، اما بعدها موضوعات سکولار مانند ریاضیات، نجوم و پزشکی نیز اضافه شد.
القرویین بیش از ۱۱۶۰ سال مداوم فعالیت کرده و توسط گینس به عنوان قدیمی‌ترین دانشگاه جهان شناخته می‌شود. در سال ۱۹۶۳، به سیستم دانشگاهی مدرن مراکش پیوست و اکنون به مردان و زنان آموزش می‌دهد. معماری آن شامل حیاط‌های زیبا با کاشی‌کاری‌های رنگارنگ و فواره‌ها است، که نمادی از هنر اسلامی است. این دانشگاه نقش کلیدی در حفظ دانش اسلامی داشت و دانشمندانی مانند ابن خلدون و ابن رشد را پرورش داد. امروز، حدود ۸۰۰۰ دانشجو دارد و بر علوم اسلامی و زبان‌های خارجی تمرکز دارد.
در دوران امپراتوری‌های اسلامی، القرویین به عنوان پلی بین شرق و غرب عمل کرد. برای مثال، دانشمندان اروپایی از طریق ترجمه‌های عربی، به آثار یونانی دسترسی پیدا کردند. با وجود تغییرات سیاسی، مانند حمله‌های خارجی و تغییرات حکومتی، این دانشگاه هرگز تعطیل نشده و نمادی از پایداری آموزشی است.
دانشگاه بولونیا: مادر دانشگاه‌های غربی
اگر تعریف قدیمی‌ترین دانشگاه جهان را به مدل اروپایی محدود کنیم، دانشگاه بولونیا در ایتالیا، قدیمی‌ترین است. آموزش در بولونیا از حدود ۱۰۸۸ آغاز شد، زمانی که حقوقدانان مستقل شروع به تدریس حقوق رومی کردند. این نهاد در اواخر قرن دوازدهم به عنوان دانشگاه سازمان‌یافته شد و اولین جایی بود که اصطلاح “universitas” برای جامعه دانشجویان و استادان استفاده شد. بولونیا هرگز تعطیل نشده و بیش از ۸۷۰۰۰ دانشجو دارد، از جمله ۶۴۰۰ دانشجوی بین‌المللی.
این دانشگاه نقش کلیدی در توسعه آموزش عالی اروپا داشت. دانشجویان آن به “ملت‌ها” تقسیم می‌شدند و حقوق خود را از امپراتور مقدس روم دفاع می‌کردند. بولونیا مدل دانشگاه‌های بعدی مانند آکسفورد و کمبریج را شکل داد. امروزه، ۱۱ دانشکده دارد و در زمینه‌های حقوق، پزشکی و علوم انسانی برجسته است. فارغ‌التحصیلان مشهوری مانند سه پاپ و سیاستمداران ایتالیایی دارد.
تفاوت با القرویین در ساختار است: بولونیا از ابتدا استقلال داشت و درجه اعطا می‌کرد، در حالی که القرویین تا قرن بیستم به عنوان مدرسه عمل می‌کرد.
مقایسه و دیگر دانشگاه‌های قدیمی
بحث اصلی بر سر این است که آیا مدرسه‌های اسلامی مانند القرویین، الازهر (تأسیس ۹۷۰ در قاهره) یا ازیتونا (۷۳۷ در تونس) دانشگاه محسوب می‌شوند؟ منابع اروپایی آن‌ها را تا تبدیل به دانشگاه مدرن (مانند ۱۹۶۱ برای الازهر) کنار می‌گذارند، اما دیدگاه جهانی، آن‌ها را قدیمی‌تر می‌داند.
پس از این دو، دانشگاه آکسفورد (۱۰۹۶-۱۱۶۷، انگلستان) قدیمی‌ترین در جهان انگلیسی‌زبان است. با ۲۸ نخست‌وزیر بریتانیا و ۵۰ برنده نوبل، تأثیرگذار است. دانشگاه کمبریج (۱۲۰۹) توسط دانشمندان آکسفورد تأسیس شد و رقابت سنتی با آن دارد.
دانشگاه سالامانکا (۱۱۳۴، اسپانیا) قدیمی‌ترین در جهان اسپانیایی‌زبان است و کریستف کلمب در آن حمایت سلطنتی جست. دانشگاه پادوا (۱۲۲۲، ایتالیا) و ناپل فدریکو دوم (۱۲۲۴) نیز از قدیمی‌ها هستند. در آسیا، نهادهایی مانند نالاندا (۴۲۷-۱۱۹۷ میلادی، هند) قدیمی‌ترند اما مداوم نیستند. قدیمی‌ترین مدرن آسیایی، دانشگاه سانتو توماس (۱۶۱۱، فیلیپین) است.
