سازمان ملل متحد در چه سالی تأسیس شد؟

سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۵ تأسیس شد. دقیق‌تر بگوییم، منشور سازمان ملل متحد در تاریخ ۲۶ ژوئن ۱۹۴۵ در سان‌فرانسیسکو به امضای نمایندگان ۵۰ کشور رسید و این سازمان به‌طور رسمی در ۲۴ اکتبر ۱۹۴۵ (۲ آبان ۱۳۲۴) پس از تصویب منشور توسط پنج عضو دائم شورای امنیت (آمریکا، بریتانیا، شوروی، فرانسه و چین) و اکثریت دیگر امضاکنندگان، موجودیت یافت. این تاریخ (۲۴ اکتبر) امروزه به عنوان روز سازمان ملل متحد در سراسر جهان گرامی داشته می‌شود.

تأسیس سازمان ملل متحد: از خاکستر جنگ جهانی دوم تا تولد یک سازمان جهانی (۱۹۴۵)

جنگ جهانی دوم یکی از ویرانگرترین فجایع تاریخ بشر بود. بیش از ۷۰ میلیون نفر جان باختند، شهرها با خاک یکسان شدند و تمدن بشری تا مرز نابودی پیش رفت. در میان این ویرانی، رهبران متفقین به این نتیجه رسیدند که جامعه بین‌المللی به یک سازوکار قوی‌تر و مؤثرتر از جامعه ملل (League of Nations) نیاز دارد؛ سازمانی که پس از جنگ جهانی اول ایجاد شد اما نتوانست جلوی جنگ دوم را بگیرد.

ایده تأسیس سازمان ملل متحد ریشه در سال‌های جنگ داشت. در اوت ۱۹۴۱، فرانکلین دلانو روزولت (رئیس‌جمهور آمریکا) و وینستون چرچیل (نخست‌وزیر بریتانیا) در کشتی جنگی HMS Prince of Wales در سواحل نیوفاندلند گرد هم آمدند و منشور آتلانتیک را امضا کردند. این سند دو صفحه‌ای، نخستین بیانیه رسمی درباره اصول صلح پس از جنگ بود. در آن به صراحت از «برقراری یک نظام گسترده و دائمی امنیت عمومی» سخن گفته شد که بعدها پایه فکری سازمان ملل متحد قرار گرفت.

در اول ژانویه ۱۹۴۲، بیست و شش کشور متحد علیه متحدین محور (آلمان، ایتالیا و ژاپن) بیانیه ملل متحد را امضا کردند. این سند برای اولین بار از اصطلاح “United Nations” استفاده کرد؛ نامی که خود روزولت پیشنهاد داده بود و به معنای کشورهای متحد در برابر فاشیسم بود. این بیانیه نه تنها تعهد به ادامه جنگ مشترک را نشان می‌داد، بلکه قول داد پس از پیروزی، همکاری برای حفظ صلح ادامه یابد.

ضرورت ایجاد سازمان بین‌المللی عمومی

در اکتبر ۱۹۴۳، در کنفرانس مسکو، وزرای امور خارجه آمریکا، بریتانیا، شوروی و چین برای اولین بار به‌طور رسمی بر لزوم ایجاد یک «سازمان بین‌المللی عمومی» توافق کردند. یک سال بعد، در پاییز ۱۹۴۴، کنفرانس دامبرتون اوکس در واشنگتن برگزار شد. نمایندگان چهار قدرت بزرگ (آمریکا، بریتانیا، شوروی و چین) در عمارتی تاریخی گرد آمدند تا ساختار اولیه سازمان آینده را طراحی کنند. آنها بر سه اصل اصلی توافق کردند:

• ایجاد یک مجمع عمومی که همه کشورها در آن حضور داشته باشند
• تشکیل شورای امنیت با قدرت اجرایی و حق وتو برای پنج قدرت بزرگ
• تأسیس یک دیوان بین‌المللی دادگستری

با این حال، اختلافاتی درباره حق وتو و تعداد کرسی‌های شوروی (شوروی خواستار عضویت جداگانه برای جمهوری‌های اوکراین و بلاروس بود) باقی ماند. این مسائل در فوریه ۱۹۴۵ در کنفرانس یالتا حل شد. روزولت، چرچیل و استالین در کریمه به توافق رسیدند که پنج قدرت بزرگ (آمریکا، بریتانیا، شوروی، فرانسه و چین) کرسی دائم و حق وتو در شورای امنیت داشته باشند. همچنین قرار شد کنفرانسی بزرگ برای نهایی کردن منشور برگزار شود.

برگزاری کنفرانس سان‌فرانسیسکو

کنفرانس سان‌فرانسیسکو (۲۵ آوریل تا ۲۶ ژوئن ۱۹۴۵) نقطه اوج این تلاش‌ها بود. در اوج جنگ جهانی دوم و تنها چند هفته پس از مرگ فرانکلین روزولت (۱۲ آوریل ۱۹۴۵)، نمایندگان ۵۰ کشور جهان در سان‌فرانسیسکو گرد آمدند. بیش از ۸۵۰ نماینده، ۲۵۰۰ روزنامه‌نگار و هزاران نفر از مردم و سازمان‌های غیردولتی در این شهر حضور داشتند. کنفرانس در چندین مکان از جمله ساختمان یادبود کهنه‌سربازان و اپرای جنگ جهانی برگزار شد.

بحث‌ها بسیار داغ بود. کشورهای کوچک نگران بودند که حق وتوی قدرت‌های بزرگ، سازمان را به ابزاری در دست آنها تبدیل کند. کشورهای آمریکای لاتین و برخی کشورهای آسیایی و آفریقایی بر برابری بیشتر تأکید داشتند. با این حال، پس از دو ماه مذاکره شدید، منشور سازمان ملل متحد در ۲۵ ژوئن به تصویب رسید و روز بعد (۲۶ ژوئن ۱۹۴۵) توسط نمایندگان ۵۰ کشور امضا شد. لهستان که به دلیل مسائل سیاسی در کنفرانس حضور نداشت، بعداً در ۱۵ اکتبر همان سال امضا کرد و بدین ترتیب تعداد اعضای مؤسس به ۵۱ رسید.

منشور سازمان ملل متحد شامل یک مقدمه مشهور است که با این جمله آغاز می‌شود:

«ما، مردمان ملل متحد، مصمم هستیم که نسل‌های آینده را از بلای جنگ که دو بار در عمر ما مصیبت‌های غیرقابل تحمل به بشریت وارد کرده است، رهایی بخشیم…»

این مقدمه، همراه با ۱۱۱ ماده منشور، اهداف اصلی سازمان را چنین تعریف کرد:

• حفظ صلح و امنیت بین‌المللی
• توسعه روابط دوستانه میان ملت‌ها
• همکاری در حل مسائل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و بشردوستانه
• ترویج احترام به حقوق بشر و آزادی‌های بنیادین

طبق ماده ۱۱۰ منشور، این سند زمانی لازم‌الاجرا می‌شد که توسط پنج عضو دائم شورای امنیت و اکثریت دیگر امضاکنندگان به تصویب برسد. این شرط در ۲۴ اکتبر ۱۹۴۵ محقق شد؛ زمانی که ایالات متحده، بریتانیا، شوروی، فرانسه، چین و اکثریت دیگر کشورها اسناد تصویب را تسلیم کردند. بنابراین، ۲۴ اکتبر ۱۹۴۵ به عنوان تاریخ رسمی تأسیس سازمان ملل متحد ثبت شد.

چالش‌های تأسیس سازمان ملل متحد

سازمان ملل متحد در ابتدا در لندن فعالیت خود را آغاز کرد، اما خیلی زود مقر دائمی آن در نیویورک ساخته شد؛ زمین آن را جان دی. راکفلر جونیور خرید و به سازمان هدیه داد. اولین نشست مجمع عمومی در ۱۰ ژانویه ۱۹۴۶ در لندن برگزار شد و تریگوه لی از نروژ به عنوان اولین دبیرکل انتخاب گردید.

سازمان ملل متحد از همان ابتدا با چالش‌های بزرگی روبه‌رو بود: جنگ سرد، بحران کره، بحران سوئز، جنگ ویتنام، نسل‌کشی رواندا، جنگ‌های یوگسلاوی و… . با این حال، در هشتاد سال گذشته، سازمان ملل دستاوردهای بزرگی نیز داشته است:

– اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸)
– تأسیس یونیسف، یونسکو، سازمان بهداشت جهانی و دیگر نهادهای تخصصی
– عملیات حفظ صلح در بیش از ۷۰ مأموریت
– کمک به استقلال ده‌ها کشور از استعمار
– برنامه‌های توسعه پایدار و اهداف هزاره و سپس اهداف توسعه پایدار ۲۰۳۰
– تلاش برای مقابله با تغییرات اقلیمی (توافق پاریس ۲۰۱۵)

امروزه (در سال ۲۰۲۶) سازمان ملل متحد ۱۹۳ عضو دارد و به رغم انتقادات فراوان (از ناکارآمدی شورای امنیت گرفته تا نفوذ قدرت‌های بزرگ)، همچنان مهم‌ترین مجمع گفت‌وگوی جهانی است. همان‌طور که در مقدمه منشور آمده، هدف اصلی آن «نجات نسل‌های آینده از بلای جنگ» است؛ هدفی که پس از هشتاد سال هنوز کاملاً محقق نشده، اما سازمان ملل متحد همچنان یکی از معدود نهادهایی است که کشورها را دور یک میز می‌نشاند تا به جای جنگ، با کلمات و دیپلماسی به اختلافات پایان دهند.