دل شکستن هنر نیست / شعر کامل و ابیات مشابه سعدی درباره شکستن دل

عبارت «تا توانی دلی به دست آور، دل شکستن هنر نمی‌باشد» از جمله جمله‌های شناخته‌شده در ادبیات فارسی است که سال‌ها در فضای مجازی و نوشته‌های ادبی به سعدی نسبت داده شده است؛ اما بررسی منابع ادبی نشان می‌دهد این عبارت به شکل یک بیت مستقل در آثار سعدی ثبت نشده و در لغت‌نامه دهخدا ذیل «امثال» آمده است. دهخدا این عبارت را با نشانه تردید ثبت کرده و و کنار آن علامت «؟» گذاشته است. در همان مدخل، ابیات مستند دیگری از سعدی درباره دل‌آزاری و دل به دست آوردن را آورده است.

شعر «تا توانی دلی به دست آور» از کیست؟

صورت مشهور این عبارت چنین است:

تا توانی دلی به دست آور

دل شکستن هنر نمی‌باشد

در منبع دهخدا، این دو مصراع در بخش «امثال» قرار گرفته‌اند و انتساب مشخصی به سعدی برای آنها ارائه نشده است. بنابراین نمی‌توان این دو مصراع را با اطمینان یک بیت از غزل یا قصیده سعدی دانست. در مقابل، سعدی در آثار خود بارها با همین مضمون درباره ارزش دل انسان، پرهیز از آزار دیگران و بی‌ارزش بودن مال و مقام در برابر رنجاندن یک انسان سخن گفته است.

شعر درباره شکستن دل

به جان زنده‌دلان سعدیا که ملک وجود

نیرزد آنکه دلی را ز خود بیازاری

همچنین:

دنیا نیرزد آنکه پریشان کنی دلی

زنهار بد مکن که نکردست عاقلی

و:

اگر ممالک روی زمین به دست آری

وگر ز آسمان بربایی کلاه جباری

وگر خزائن قارون و ملک جم داری

نیرزد آنکه وجودی ز خود بیازاری

«دنیا نیرزد آنکه پریشان کنی دلی»؛ شعر مستند سعدی

یکی از نزدیک‌ترین نمونه‌های مستند به مضمون «دل شکستن هنر نیست»، شعری از سعدی است که با این بیت آغاز می‌شود:

دنیا نیرزد آنکه پریشان کنی دلی
زنهار بد مکن که نکردست عاقلی

این بیت در قصیده شماره ۵۹ سعدی در مواعظ ثبت شده است. سعدی در ادامه همین قصیده، کوتاهی عمر و بی‌ارزش بودن آزار مردم در برابر دستاوردهای مادی را یادآوری می‌کند:

این پنج روزه مهلت ایام آدمی
آزار مردمان نکند جز مغفلی

در ادامه نیز سعدی به این موضوع اشاره می‌کند که انسان هنگام مرگ نمی‌تواند ثروت و دارایی خود را با خود ببرد و آنچه باقی می‌ماند، نام نیک است.

بیتی که مضمون «دل شکستن» را به سعدی نزدیک‌تر می‌کند

بیت دیگری از سعدی که ارتباط مستقیمی با مضمون پرهیز از آزار دیگران دارد، در غزل شماره ۲۳ از بخش مواعظ آمده است:

به جان زنده‌دلان، سعدیا، که ملک وجود
نیرزد آنکه وجودی ز خود بیازارند

این غزل در نسخه‌های منتشرشده از آثار سعدی با ۱۲ بیت ثبت شده است و بیت پایانی آن تأکید می‌کند که حتی «ملک وجود» ارزش آن را ندارد که انسانی به سبب آن، دیگری را بیازارد.

شعرهای سعدی درباره دل‌آزاری و دل به دست آوردن

در آثار سعدی نمونه‌های دیگری نیز وجود دارد که مضمون آنها به عبارت مشهور «دل شکستن هنر نیست» نزدیک است. برای نمونه، در لغت‌نامه دهخدا چند بیت از سعدی در مدخل «دل» نقل شده است:

بدست آوردن دنیا هنر نیست
کسی را گر توانی دل به دست آر

همچنین این بیت از سعدی در همان منبع آمده است:

دیار مشرق و مغرب بگیر و جنگ مجوی
دلی به دست کن و زنگ خاطری بزدای

ابیات نشان می‌دهد که مفهوم «به دست آوردن دل» و ترجیح آن بر قدرت و دستاوردهای مادی، در شعر سعدی سابقه روشن دارد؛ اما این موضوع به معنای آن نیست که عبارت مشهور «دل شکستن هنر نمی‌باشد» نیز حتماً از خود سعدی است.

متن درست شعر سعدی درباره آزار ندادن دل

اگر هدف، یافتن شعری مستند از سعدی با همین مضمون باشد، قصیده‌ای که با «دنیا نیرزد آنکه پریشان کنی دلی» آغاز می‌شود، نمونه روشنی است:

دنیا نیرزد آنکه پریشان کنی دلی
زنهار بد مکن که نکردست عاقلی

این پنج روزه مهلت ایام آدمی
آزار مردمان نکند جز مغفلی

باری نظر به خاک عزیزان رفته کن
تا مجمل وجود ببینی مفصلی

آن پنجه کمانکش و انگشت خوشنویس
هر بندی اوفتاده به جایی و مفصلی

درویش و پادشه نشنیدم که کرده‌اند
بیرون ازین دو لقمه روزی تناولی

زان گنج‌های نعمت و خروارهای مال
با خویشتن به گور نبردند خردلی

از مال و جاه و منصب و فرمان و تخت و بخت
بهتر ز نام نیک نکردند حاصلی

این ابیات در «مواعظ» سعدی و در قصیده شماره ۵۹ ثبت شده‌اند.

تفاوت شعر مشهور با شعر مستند سعدی

بنابراین، اگر عبارت «دل شکستن هنر نیست» در یک متن ادبی یا شبکه‌های اجتماعی به سعدی نسبت داده شود، نسبت دادن قطعی آن به شاعر دقیق نیست. عبارت مشهور، یک مثل شناخته‌شده است؛ در حالی که سعدی در آثار خود ابیات مستقلی با همین مضمون دارد که در نسخه‌های آثار او قابل ردیابی است.

منبع: لغت‌نامه دهخدا، گنجور و متن آثار سعدی.